آداب و رسوم شب یلدا؛ هندوانه، انار، آجیل و شبچره
در شب یلدا چه می‌کنیم و چرا؟ هندوانه، انار و میوهٔ سرخ، آجیل و شبچره، قصه و شعر و فال حافظ، هدیه برای عروس و بچه‌ها؛ هر رسم با دلیلی که میگویند، جدا از آنچه منبع دارد.
آداب و رسوم شب یلدا این است: خانواده، معمولاً در خانهٔ بزرگترها، دور هم جمع میشود، میوهٔ سرخ و آجیل و شیرینی می‌خورد، قصه و شعر می‌خواند و شب را تا دیروقت بیدار میماند. امسال شب یلدا دوشنبه ۳۰ آذر ۱۴۰۵ (۲۱ دسامبر ۲۰۲۶) است. هر رسم را با دلیلی که برایش میگویند می‌آوریم و می‌گوییم کدام دلیل منبع دارد و کدام فقط حرف مردم است.
رسم‌های شب یلدا در چند جمله
- خانواده در خانهٔ بزرگترها جمع میشود.
- سفره میوههای سرخ (انار، هندوانه)، آجیل و خشکبار و شیرینی دارد.
- بزرگترها قصه میگویند، شعر می‌خوانند و فال حافظ می‌گیرند.
- شب را تا دیروقت بیدار می‌مانند.
- برای عروس و بچه‌ها هدیه می‌برند.
خوراکیهای شب یلدا؛ سفره چه دارد و هر چیز یعنی چه؟
در پروندهٔ ثبت جهانی یلدا/چله در یونسکو، سفره اینطور وصف شده: چند چیز نمادین روی آن است، چراغ برای نور، آب برای پاکی و میوههای سرخ برای گرما؛ و کنارشان شوربا، شیرینی، خشکبار و آجیل [۱].
| روی سفره | دلیلی که گفته میشود | از کجا |
|---|---|---|
| چراغ | نماد نور | توصیف یونسکو [۱] |
| انار، هندوانه، چغندر، عناب، انگور | سرخیشان نماد گرماست | توصیف یونسکو [۱] |
| هندوانه | ایمنی از گرمای تابستان | باور مردم، به نقل ایرانیکا [۲] |
| آجیل و خشکبار | خوراک رایج شبنشینی («شبچره»؛ دهخدا آن را به یلدا نسبت نمی‌دهد) | لغت‌نامهٔ دهخدا [۳] |
چرا در شب یلدا هندوانه میخوریم؟
هندوانه از رایجترین میوههای یلداست، و جالب اینکه میوهٔ تابستان است. ایرانیکا مینویسد معمولترین میوهٔ این شب هندوانهای است که از تابستان برای همین شب نگه داشتهاند. دلیلی که برایش میگویند این است: هر کس شب چله هندوانه بخورد، در ماههای تابستان از گرمای زیاد و بیماریهای ناشی از «مزاج گرم» در امان میماند [۲]. این باوری مردمی است، نه نکتهٔ علمی و نه توصیهٔ پزشکی.
انار و میوههای سرخ
یونسکو سرخی انار و هندوانه و عناب را نمادِ گرما میداند [۱]. حرفهای شاعرانه‌تر هم زیاد می‌شنوی، مثلاً اینکه انار رنگ سپیده است یا خون زندگی؛ منبعی برایشان پیدا نکردیم، پس آن‌ها را تعبیری زیبا بدان، نه تاریخ.
آجیل و شبچره
شبچره در لغت‌نامهٔ دهخدا یعنی نقل و میوهٔ خشک و آجیلی که هنگام شبنشینی و بعد از غذا می‌خورند [۳]. (این واژه در متن‌های قدیم معنی چرای شبانهٔ چهارپایان هم داشته.) پس شبچره نامِ همین نقل و میوه و آجیلِ بعد از شام در شبنشینی است.
ایرانیکا هم مینویسد در بیشتر جاها خانوادهٔ گسترده شام می‌خورد و میوه و شیرینی مخصوص آن شب را می‌آورد، و در بعضی نواحی باور دارند باید چهل جور خوراکی روی سفره باشد [۲].
چرا شب را بیدار میمانیم؟
معمولاً میگویند بلندترین شب سال شبِ مراقبت بوده و آدمها برای همین دور هم میماندند. این را با منبعی که بشود بازش کرد تأیید نکردیم. حدس ما سادهتر است: شبِ بلند را با هم راحتتر میشود گذراند. دربارهٔ معنایی که «شب یلدا» در شعر قدیم داشت، تاریخچه شب یلدا را ببین.
قصه، شعر و فال حافظ
یونسکو شعرخوانی، قصهگویی، بازی و موسیقی را از کارهای این شب میشمارد [۱]، و ایرانیکا هم مینویسد بعد از شام بزرگترها برای بقیه قصه و حکایت میگویند و فال حافظ از سرگرمیهای محبوب و رایج این شب است [۲]. اینکه فال حافظ از کی رسم شده، چرا حافظ، و چطور بگیریم، سؤال‌هایی است که نوشتهٔ جدا می‌خواهد: چرا شب یلدا فال حافظ می‌گیرند؟
هدیه: عروس، بچه‌ها و خانوادهٔ جدید
یونسکو هدیه دادن به خانوادهٔ تازهٔ همسر، به عروس‌ها و به بچه‌ها را هم از کارهای این شب میشمارد [۱]. ایرانیکا جزئیات یکی از رسمها را دارد: پسری که نامزد دارد، طبقی با هفت جور میوه و چند هدیه برای نامزدش می‌فرستد؛ در بعضی نواحی خانوادهٔ دختر هم هدیه‌ای برای او می‌فرستد [۲].
شهر به شهر چه فرق دارد؟
رسمها از جایی به جای دیگر فرق میکند. این جدول رسمهایی را دارد که برایشان منبعی دیدهایم (سه ردیف آخر از گزارشهای خبری است):
| منطقه | رسم یا باور | منبع |
|---|---|---|
| خراسان | باور اینکه هویج و گلابی و انار و زیتون سبز در این شب آدم را از گزش حشرات، بهویژه عقرب، نگه میدارد؛ و سیر از دردهای مفصل (باور مردم، نه توصیهٔ سلامت) | ایرانیکا [۲] |
| گیلان | هندوانه را حتماً فراهم میکنند و باور دارند هر کس شب چله هندوانه بخورد، در تابستان تشنگی و در زمستان سرما را حس نمیکند | مهر [۴] |
| روستاهای گیلان (آنجا که هنوز می‌گیرند) | فال «هندانه‌پوس»: جوانان دم‌بخت هندوانه را از طول چهار قاچ میکنند و پوست‌ها را پشت سر می‌اندازند؛ هرچه پوست‌ها به سمت سبز بیفتد، نیت را بهتر می‌دانند | مهر [۴] |
| خراسان جنوبی | خانوادهٔ داماد برای دخترانی که تازه نامزد یا عقد کرده‌اند هدیه می‌فرستد (سینی تنقلات و میوه، پارچه یا لباس زمستانی) و دو خانواده دور هم جمع می‌شوند؛ به این شب در گویش محلی «شو چله» میگویند | میراث آریا [۵] |
اگر خودت میزبانی
شب یلدا قاعدهٔ سفت و سخت ندارد. اگر بخواهی از رسمها الهام بگیری، این‌ها کافی است:
- میوههای سرخ و آجیل و شیرینی را روی سفره بگذار؛ هر چه و هر قدر که دستت می‌رسد.
- شمعی یا چراغی روشن کن.
- یک نفر را مسئول قصه کن (یک بزرگ‌تر، اگر هست)، و دیوان حافظ را دم دست بگذار.
- برای بچه‌ها یا عروس و دامادهای تازه هدیه‌ای کوچک کنار بگذار؛ لازم نیست گران باشد.
یادت بمونه: هندوانه و انار روی سفرهٔ یلدا «نماد و باور»اند؛ دلیل‌های سلامتی‌شان نه علمی است نه توصیهٔ پزشکی. اصل شب دور هم بودن است.
اگر می‌پرسی این رسمها از کی و کجا آمده‌اند، تاریخچه شب یلدا می‌گوید چه سندی داریم و چه نداریم؛ و اگر شنیده‌ای یلدا زادروز میتراست، میترا و شب یلدا آن ادعا را جدا بررسی کرده است. بقیهٔ نوشته‌های این بخش را در صفحهٔ شب یلدا پیدا کن، و تاریخ مناسبت‌های دیگر امسال را در تقویم مناسبت‌های سال.
منابع
- UNESCO, Intangible Cultural Heritage: Yaldā/Chella (No. 01877, inscribed 2022). https://ich.unesco.org/en/RL/yalda-01877
- Omidsalar, M. (1990). ČELLA, i. In Persian folklore. Encyclopaedia Iranica, vol. V, pp. 123–125. https://www.iranicaonline.org/articles/cella-term-referring-to-any-forty-day-period
- دهخدا، علی‌اکبر. لغت‌نامه، مدخل «شبچره». https://dehkhoda.ut.ac.ir/fa/dictionary/شبچره
- «آداب و رسوم شب یلدا در گیلان؛ چله‌ای که با تجمل همراه شد». خبرگزاری مهر (۱۳ آذر ۱۳۹۷). https://www.mehrnews.com/news/4476069/
- «شو چله آیینی کهن در خراسان جنوبی؛ از کف‌زنی تا شُو چِله‌ای عروس». خبرگزاری میراث آریا (۱۴۰۳). https://www.chtn.ir/news/1403092801538/
دیدگاه‌ها