تاریخچه روز مادر؛ در ایران و جهان
تاریخچه روز مادر در ایران از ۲۵ آذر تا ۲۰ جمادیالثانی، ریشهٔ کهن اسفندگان و داستان کوتاه روز مادر در جهان؛ زیر هر بخش می‌بینی ادعا مستند است، روایت است یا نادرست.
فهرست این نوشته
- چرا روز مادر ایران ۲۰ جمادیالثانی شد؟
- روز مادر در ایران چطور گرامی داشته میشود؟
- قبل از انقلاب، روز مادر ۲۵ آذر بود
- آیا در ایران باستان هم روز مادر بود؟
- روز مادر در جهان از کجا آمد؟
- روز مادر، روز جهانی مادر و روز جهانی زن؛ فرقشان چیست؟
- کدام ادعا مستند است و کدام روایت؟
- اگر برای روز مادر امسال دنبال تاریخ یا قصهٔ دیگری هستی
- منابع
تاریخچه روز مادر در ایران سه ایستگاه دارد: روزگاری ۲۵ آذر بود، امروز ۲۰ جمادیالثانی است و به روایتی ریشهٔ کهن‌ترش به جشن اسفندگان (سپندارمذگان) می‌رسد. روز مادر امسال دوشنبه ۹ آذر ۱۴۰۵ (۳۰ نوامبر ۲۰۲۶) است، برابر با ۲۰ جمادیالثانی و سالروز ولادت حضرت فاطمه زهرا (س) [۱].
چون مبنایش تقویم قمری است، هر سال حدود ۱۱ روز زودتر از سال قبل می‌رسد. زیر هر بخش هم می‌بینی ادعا مستند است، روایت است یا نادرست.
چرا روز مادر ایران ۲۰ جمادیالثانی شد؟
جمادیالثانی ششمین ماه تقویم قمری است؛ همان تقویمی که ماههایش با دیدن هلال ماه شروع میشود. ۲۰ جمادیالثانی در باور مسلمانان سالروز ولادت حضرت فاطمه زهرا (س)، دختر پیامبر اسلام، است و تقویم رسمی ایران همین روز را همزمان روز زن و روز مادر میداند [۱].
پس روز مادر در ایران فقط روز مادر نیست؛ روز زن هم هست و لحنش بیشتر قدردانی و احترام است تا جشن و شادی صرف. سال آینده هم تقریباً همین روزهاست: شنبه ۲۹ آبان ۱۴۰۶ [۱]؛ البته چون شروع ماه قمری به دیدن هلال ماه بستگی دارد، یک روز جابه‌جایی همیشه ممکن است. اگر میخواهی بدانی چرا تاریخش هر سال جابه‌جا میشود، مناسبت‌های تقویم قمری را ببین.
روز مادر در ایران چطور گرامی داشته میشود؟
در خانهها معمولاً با گل و شیرینی و دور هم جمعشدن؛ در مدرسهها با مراسم و کاردستی بچهها؛ و در رسانهها با تبریکهای رسمی. رسم نانوشتهاش این است که تبریک فقط مال مادر خودت نیست: خیلیها برای مادرشوهر، مادرزن و مادربزرگ هم پیام جدا میفرستند.
اگر میخواهی برای هر کدامشان جملهای آماده داشته باشی، متن تبریک روز مادر را ببین.
قبل از انقلاب، روز مادر ۲۵ آذر بود
به روایت رایج، تا پیش از انقلاب ۱۳۵۷ روز مادر ایران ۲۵ آذر بود؛ تاریخی ثابت در دل پاییز که هر سال همان روز جشن گرفته می‌شد. گفته میشود این رسم از سال ۱۳۳۹ شروع شد و ۲۵ آذر را به مناسبت سالروز تأسیس کانون حمایت از مادران و نوزادان — نهادی حامی مادران — به‌عنوان روز مادر گرامی داشتند [۳].
دربارهٔ جزئیات آن سالها سند محکمی که بتوانیم نشان بدهیم پیدا نکردیم؛ مثلاً این‌که آن کانون دقیقاً چه سالی و چطور تأسیس شد، در منابعی که خواندیم یا نیامده یا بدون منبع آمده. پس بهتر است همین‌قدر بگوییم: از ۱۳۳۹ تا ۱۳۵۷، روز مادر ایران ۲۵ آذر بود و دلیل انتخابش پیوند با نهادی حامی مادران بود، نه یک مناسبت مذهبی یا باستانی.
آیا در ایران باستان هم روز مادر بود؟
این بخش روایت است، نه سند قطعی. به روایتی که ویکی‌پدیا فارسی آن را به کتاب‌های قدیمی تاریخ و ستاره‌شناسی — مثل آثارالباقیه و التفهیم ابوریحان بیرونی، زین‌الاخبار گردیزی، شرف‌نامه نظامی و شاهنامه فردوسی — نسبت می‌دهد، روز زن و گرامی‌داشت مادر با جشن اسفندگان در ۵ اسفند پیوند خورده است [۳].
اسفندگان جشن زمین و زنان بود؛ سپندارمذ، نگهبان زمین، نماد بردباری و فروتنی دانسته می‌شد. در گاهشماری قدیم هر روز ماه هم نامی داشت و وقتی نام روز و ماه یکی می‌شد جشن می‌گرفتند؛ روز اسفند از ماه اسفند، یعنی ۵ اسفند، در آستانهٔ بهار جشن اسفندگان برپا می‌شد [۳]. این‌که امروز بعضی‌ها از اسفندگان به‌عنوان «روز عشق ایرانی» یاد می‌کنند برداشتی تازه است؛ اصل جشن چیز دیگری بود. اگر میخواهی اصل جشن اسفندگان را جدا از برداشت امروزی ببینی، سپندارمذگان روز عشق را بخوان.
روز مادر در جهان از کجا آمد؟
داستان جهانی را کوتاه میگوییم، چون همهجایش در دانشنامهها هست. پیشدرآمدی جدا در بریتانیا بود: «یکشنبه مادری» در چهارمین یکشنبهٔ ایام روزه — دورهٔ روزهداری مسیحیان پیش از عید پاک — روزی که مردم به کلیسای زادگاهشان سر میزدند؛ رسم مذهبیای که کمکم خانوادگی شد [۲].
نسخهٔ امروزی اما آمریکایی است و یک مادر و دختر واقعی پشتش هستند [۴]. به روایت دانشنامهها، آنا جارویس از ویرجینیای غربی پس از مرگ مادرش که سالها آرزوی چنین روزی را داشت، کارزاری راه انداخت و نخستین مراسم ۱۰ مه ۱۹۰۸ در کلیسایی در شهر گرافتون برگزار شد [۴]؛ به نوشتهٔ همشهری‌آنلاین، در ۱۹۱۴ رئیس‌جمهور ویلسون دومین یکشنبهٔ ماه مه را رسماً روز مادر اعلام کرد [۲].
پایان قصه هم خواندنی است: به روایت دانشنامهها، خود جارویس از تجاری‌شدن روز دست‌سازش دلخور شد، به صنعت گل و کارت تبریک اعتراض کرد و در ۱۹۴۳ حتی خواستار لغو این روز شد [۴]. امروز بسیاری از کشورها همان دومین یکشنبهٔ مه را جشن می‌گیرند؛ مکزیک ۱۰ مه را دارد و اسپانیا اولین یکشنبهٔ مه [۲]. یونانیان باستان هم جشنی بهاری به افتخار رئا، مادر خدایان در اسطوره‌هایشان، داشتند؛ این را باید اسطوره دانست، نه سند تولد روز مادر [۲].
روز مادر، روز جهانی مادر و روز جهانی زن؛ فرقشان چیست؟
این سه را خیلیها قاطی می‌کنند:
- روز مادر ایران: ۲۰ جمادیالثانی، مناسبتی قمری که هر سال جابه‌جا میشود؛ امسال دوشنبه ۹ آذر ۱۴۰۵.
- روز جهانی مادر: دومین یکشنبهٔ ماه مه (امسال یکشنبه ۱۰ مه ۲۰۲۶)؛ همان نسخهٔ آمریکایی که بسیاری از کشورها جشنش می‌گیرند.
- روز جهانی زن: ۸ مارس، مناسبتی جدا دربارهٔ حقوق زنان است، نه مادری.
پس اگر کسی در ایران از «روز مادر» حرف می‌زند، منظورش همان ۲۰ جمادیالثانی است؛ مگر این‌که از روز جهانی‌اش بگوید.
کدام ادعا مستند است و کدام روایت؟
| ادعا | وضعیت | منبع |
|---|---|---|
| روز مادر ۱۴۰۵ دوشنبه ۹ آذر، برابر ۲۰ جمادیالثانی است | مستند (تقویم رسمی) | [۱] |
| ۲۰ جمادیالثانی سالروز ولادت حضرت فاطمه زهرا (س) و روز رسمی زن و مادر است | مستند (تقویم رسمی) | [۱] |
| از ۱۳۳۹ تا ۱۳۵۷ روز مادر ۲۵ آذر بود، به مناسبت سالروز تأسیس کانون حمایت از مادران و نوزادان | روایت رایج؛ جزئیاتش سند محکم ندارد | [۳] |
| در ایران باستان روز زن و مادر با اسفندگان (۵ اسفند) پیوند داشت | روایت متن‌های کهن، به روایت ویکی‌پدیا | [۳] |
| نخستین مراسم آمریکایی ۱۹۰۸ در گرافتون برگزار شد | به روایت دانشنامه | [۴] |
| در ۱۹۱۴ ویلسون دومین یکشنبهٔ مه را رسماً روز مادر اعلام کرد | مستند (مطبوعاتی) | [۲] |
| جارویس بعدها با تجاری‌شدن روز مادر جنگید و خواستار لغوش شد | به روایت دانشنامه | [۴] |
| جشن رئا در یونان باستان ریشهٔ روز مادر است | نادرست؛ اسطوره است، نه سند | [۲] |
اگر برای روز مادر امسال دنبال تاریخ یا قصهٔ دیگری هستی
- اگر تاریخ بقیهٔ مناسبت‌های امسال را میخواهی، تقویم مناسبت‌های سال ۱۴۰۵ همه را یک‌جا دارد.
- و اگر دوست داری بدانی قصهٔ روزهای جهانی دیگر از کجا آمد، تاریخچه ولنتاین را هم به همین سبک نوشته‌ایم: با برچسب مستند، روایت یا نادرست.
یادت بمونه: روز مادر ایران قمری است و هر سال حدود ۱۱ روز زودتر از سال قبل می‌رسد؛ سال آینده شنبه ۲۹ آبان ۱۴۰۶ است (با احتمال یک روز جابه‌جایی به‌خاطر رؤیت هلال). به حافظه‌ات نسپار، از الان یادداشتش کن.
منابع
- time.ir. تقویم سالیانه ۱۴۰۵؛ صفحهٔ ۲۹ آبان ۱۴۰۶ (۲۰ جمادیالثانی ۱۴۴۹: ولادت حضرت فاطمه زهرا (س) و روز مادر). https://www.time.ir/
- همشهری‌آنلاین (۳۰ بهمن ۱۳۹۸). همه روزهای مادر | روز مادر در کشورهای مختلف. https://www.hamshahrionline.ir/news/484355/همه-روزهای-مادر-روز-مادر-در-کشورهای-مختلف
- روز مادر. ویکی‌پدیا فارسی (بخش ایران). https://fa.wikipedia.org/wiki/روز_مادر
- Anna Jarvis. Wikipedia. https://en.wikipedia.org/wiki/Anna_Jarvis
دیدگاه‌ها