تاریخچه ولنتاین؛ از قدیس ولنتاین تا شعر چاسر و ایران
ولنتاین از کجا آمده؟ قصهٔ قدیس ولنتاین، ادعای لوپرکالیا، چاسر و پرنده‌های جفت‌یاب، کارت‌های تجاری و آنچه از آشنایی ایران با ولنتاین می‌دانیم؛ با برچسب مستند، ثابت‌نشده یا داستان.
تاریخچه ولنتاین از یک قدیس مسیحی شروع میشود، اما عشق خیلی دیرتر وارد ماجرا شد. روز ولنتاین ۱۴ فوریه است (امسال یکشنبه ۲۵ بهمن ۱۴۰۵) روزی است که عاشق‌ها به هم پیام و هدیه می‌دهند. نامش را احتمالاً از یکی از شهیدان مسیحی به نام ولنتاین گرفته، و به گفتهٔ بریتانیکا تا حدود سدهٔ چهاردهم میلادی با عشق و دلدادگی پیوندی نداشت [۱]. زیر هر بخش می‌بینی ادعا مستند است، ثابت نشده یا فقط داستان.
ولنتاین که بود؟
کوتاه بگوییم: دقیقاً معلوم نیست. به نوشتهٔ دانشنامهٔ کاتولیک (۱۹۱۲)، در شهادت‌نامه‌های کهن دست‌کم سه ولنتاین شهید برای ۱۴ فوریه ثبت شده است: کشیشی در روم، اسقفی در شهر ترنی (Interamna) و یکی در آفریقا. زندگی‌نامه‌هایی که برای دو ولنتاین نخست نوشته‌اند بسیار دیرتر است و به تعبیر همین مرجع «بی‌ارزش تاریخی» [۲]. بریتانیکا مینویسد ولنتاین قدیس «یک یا دو شهید افسانه‌ای» است که به نظر می‌رسد زندگی‌شان پایه‌ای تاریخی داشته؛ اما چون اطلاعات قابل‌اعتماد کم بود، کلیسای کاتولیک او را در ۱۹۶۹ از تقویم عمومی رومی حذف کرد، هرچند همچنان قدیسش می‌داند [۳].
قصهٔ کشیش و دختر زندانبان چیست؟
آنچه معمولاً بهعنوان تاریخ ولنتاین نقل میشود، چند روایت است:
- طبق یک روایت، کشیشی رومی حدود سال ۲۷۰ میلادی در زمان امپراتور کلودیوس دوم شهید شد [۴]. بنا بر افسانه، او نامهای برای دختر زندانبانش نوشت و زیرش «از طرف ولنتاین تو» را امضا کرد؛ بعضی روایتها میگویند آن دختر را از نابینایی هم شفا داد [۳].
- روایت دیگر میگوید ولنتاین برخلاف فرمان امپراتور، پنهانی زوجها را عقد میکرد تا مردان به جنگ نروند، و روزش را برای همین به عشق ربط دادهاند [۴].
اینها بیشتر داستان‌اند تا سند. در منابع مرجعی که خواندیم فقط به‌صورت افسانه و روایت آمده‌اند [۳].
ولنتاین جانشین جشن لوپرکالیا بود؟
ادعای رایج دیگری هست: کلیسا جشن رومی «لوپرکالیا» را کنار گذاشت و ولنتاین را جایش آورد. لوپرکالیا جشنی بهاری در میانهٔ فوریه در روم بود، با آیین‌های باروری و جفت‌کردن زنان و مردان با قرعه. بریتانیکا مینویسد پاپ ژلازیوس یکم در پایان سدهٔ پنجم آن را ممنوع کرد و گاهی «جایگزین‌شدنش با روز ولنتاین» را به او نسبت می‌دهند؛ اما همان بریتانیکا ادامه می‌دهد که ریشهٔ واقعی این روز «در بهترین حالت مبهم» است [۱].
ما هم در منابع مرجعی که خواندیم سندی که این جانشینی را ثابت کند پیدا نکردیم. پس بهتر است بگوییم: ادعایی رایج است، نه واقعیتی ثابت‌شده.
عشق از کجا وارد ماجرا شد؟
نقطهٔ عطف، سدهٔ چهاردهم میلادی و حلقهٔ جفری چاسر، شاعر انگلیسی، است. در انگلستان و فرانسهٔ آن زمان باور داشتند پرنده‌ها در ۱۴ فوریه جفت می‌شوند، و دانشنامهٔ کاتولیک میگوید رسم‌های ولنتاین از همین باور آمده است. چاسر در شعر «پارلمان پرندگان» (Parlement of Foules) مینویسد: چون روز سنت ولنتاین بود، روزی که هر پرنده برای انتخاب جفتش می‌آید [۲].
به گفتهٔ یک دانشیار ادبیات انگلیسی در دانشگاه کارولینای شمالی، عموماً پذیرفته شده که ۱۴ فوریه برای نخستینبار در حلقهٔ ادبی چاسر با عشق پیوند خورد، و «پارلمان پرندگان» شاید به‌مناسبت ازدواج ریچارد دوم، پادشاه انگلستان، با آنِ بوهمی سروده شده باشد [۵]. پس این را باید نظر رایج پژوهشگران دانست، نه یک سند قطعی.
بعد از چاسر، ادبیات فرانسوی و انگلیسی سده‌های چهاردهم و پانزدهم هم از این رسم یاد می‌کنند [۲]. شارل، دوک اورلئان، شاعر فرانسوی که دوران اسارتش را در انگلستان گذراند، حدود چهارده شعر دربارهٔ ولنتاین دارد. شعری از او را گاهی «قدیمی‌ترین ولنتاین» می‌خوانند و میگویند در برج لندن برای همسرش فرستاده شده؛ اما به گفتهٔ کتابخانهٔ بریتانیا این قصه درست درنمی‌آید: شعر را حدود ۱۴۴۳ تا ۱۴۶۰، پس از بازگشتش به فرانسه سروده و پیام عاشقانهٔ شخصی هم نیست؛ دربارهٔ رسم قرعه‌کشی ولنتاین در میان درباریان است [۶]. در نمایشنامهٔ هملت شکسپیر هم اوفلیا می‌خواند: «فردا روز سنت ولنتاین است… و من دوشیزه‌ای پشت پنجرهٔ تو، تا ولنتاین تو باشم» [۷].
از نامهٔ دست‌نویس تا کارت تجاری
تا مدت‌ها ولنتاین نامه یا شعر دست‌نویس بود. در اواسط سدهٔ نوزدهم میلادی کارت‌های پرزرق‌وبرق اروپایی در آمریکا پیدا می‌شد، اما چون گران و کمیاب بودند فقط ثروتمندان می‌خریدند. به نوشتهٔ کتابخانهٔ کنگرهٔ آمریکا، کارت ولنتاین بیش از نیم‌قرن پیش از استر هاولند هم در آمریکا بود؛ اما او نخستین کسی است که ولنتاین‌های دست‌ساز به سبک انگلیسی را به‌صورت تجاری عرضه کرد و کارت ولنتاین را در آمریکا محبوب کرد [۸]. امروز ولنتاین در بسیاری از کشورها جشن گرفته میشود [۴].
ولنتاین از چه زمانی در ایران شناخته شد؟
زمان دقیقش را نمیدانیم و پژوهش تخصصیای که بتوانیم به آن ارجاع بدهیم پیدا نکردیم. آنچه یافتیم سرنخ است:
- گزارشی از ۲۰۰۶ مینویسد ولنتاین نخستینبار در اواسط دههٔ ۱۹۹۰ میلادی (حدود ۱۳۷۴)، همزمان با گسترش ماهواره در شهرهای بزرگ ایران، معرفی شد [۹].
- خبری در ۲۵ بهمن ۱۳۸۷ از قول یک صاحبنظر میگوید رسانههای جدید، مثل ماهواره و اینترنت، جوانها را با جشنهای کشورهای دیگر آشنا کرده است [۱۰].
- تقویم time.ir روز ۲۵ بهمن را با عنوان «جشن ولنتاین» ثبت کرده است [۱۱].
یعنی دست‌کم تا اواخر دههٔ ۱۳۸۰ ولنتاین در ایران موضوعی شناخته بود. ولنتاین مناسبت تعطیل رسمی نیست و نظر مردم دربارهٔ آن یکسان نیست؛ این نوشته فقط تاریخچه است.
ولنتاین و سپندارمذگان
بعضی‌ها سپندارمذگان را «روز عشق ایرانی» و همتای ولنتاین می‌دانند. اما ولنتاین نام یک شهید مسیحی را دارد و سپندارمذگان جشن کهن زمین و زنان است؛ ریشه‌هایشان جداست. تقویم time.ir سپندارمذگان را ۲۹ بهمن ثبت می‌کند، چهار روز بعد از ۲۵ بهمن. منابعش را در سپندارمذگان روز عشق می‌خوانی.
ادعاها یک‌جا
| ادعا | وضعیت | منبع |
|---|---|---|
| چند ولنتاین شهید وجود داشتند | نامشان ثبت شده؛ زندگی‌نامهٔ دو ولنتاین نخست متأخر و بی‌ارزش تاریخی | [۲] |
| کشیش نامه‌نویس عاشق و دختر زندانبان | افسانه | [۳] |
| ولنتاین جانشین لوپرکالیا شد | ثابت نشده؛ ریشهٔ مبهم | [۱] |
| ۱۴ فوریه از سدهٔ ۱۴ با عشق پیوند خورد | نظر رایج پژوهشگران؛ حلقهٔ چاسر | [۵] |
| «قدیمی‌ترین ولنتاین» از دوک اورلئان است | نادرست طبق کتابخانهٔ بریتانیا | [۶] |
| کارت‌های تجاری در سدهٔ ۱۹ محبوب شد | مستند | [۸] |
| زمان ورود به ایران | نامشخص؛ سرنخ‌های پراکنده | [۹] |
اگر امسال می‌خواهی چیزی بدهی
اگر امسال می‌خواهی به کسی هدیه بدهی، روان‌شناسی هدیه دادن میگوید چه هدیه‌ای واقعاً خوشحال می‌کند. تاریخ مناسبت‌های دیگر سال را هم در تقویم مناسبت‌های سال ۱۴۰۵ می‌بینی، و بقیهٔ نوشته‌های ما دربارهٔ روزهای جهانی در صفحهٔ روزهای جهانی جمع میشود.
یادت بمونه: قدیمی‌ترین پیوند مستند ۱۴ فوریه با عشق در حلقهٔ چاسر و باور جفت‌شدن پرنده‌ها دیده میشود، نه در قصه‌های قدیس. قصهٔ کشیش و دختر زندانبان فقط داستان است.
منابع
- Valentine's Day. Encyclopaedia Britannica. https://www.britannica.com/topic/Valentines-Day
- Thurston, H. (1912). St. Valentine. In The Catholic Encyclopedia, vol. 15. https://www.newadvent.org/cathen/15254a.htm
- St. Valentine. Encyclopaedia Britannica. https://www.britannica.com/biography/Saint-Valentine
- Valentine's Day. Britannica Kids. https://kids.britannica.com/scholars/article/74694
- Pace, M. (2020). Chaucer and the origins of Valentine's Day. UNC College of Arts & Sciences. https://college.unc.edu/2020/02/chaucer-valentines
- Jackson, E. (2021). Charles d'Orléans, earliest known Valentine? British Library Medieval Manuscripts Blog (archived copy). https://web.archive.org/web/20231201074556/https://blogs.bl.uk/digitisedmanuscripts/2021/02/charles-dorl%C3%A9ans.html
- Shakespeare, W. Hamlet, Act 4, Scene 5. https://shakespeare.mit.edu/hamlet/hamlet.4.5.html
- Library of Congress (2016). Esther Howland and the business of love. Inside Adams. https://blogs.loc.gov/inside_adams/2016/03/esther-howland-and-the-business-of-love
- FRONTLINE/WORLD (2006). Valentine's Day in Iran. PBS. https://www.pbs.org/frontlineworld/blog/2006/02/valentines_day_2.html
- خبرآنلاین (۱۳۸۷). ولنتاین از کجا آمد و چرا رشد کرد؟ https://www.khabaronline.ir/news/3798
- time.ir. جشن ولنتاین (۲۵ بهمن). https://www.time.ir/fa/event/list/0/1405/11/25
دیدگاه‌ها