ماه خرداد؛ نگهبان آب و جشن خردادگان
خرداد سومین و آخرین ماه بهار است؛ نامش یعنی «تمامیت و کمال» و از نگهبان آب می‌آید. این‌جا می‌خوانی این نام از کجا آمده، خرداد در سال کجاست و چه پیوندی با آب و باران دارد.
ماه خرداد سومین ماه سال شمسی و آخرین ماه بهار است: سی‌ویک روز، از اول تا سی‌ویکم خرداد. نامش از یکی از مینوهای آیین زرتشت می‌آید: هئوروتات، یعنی «تمامیت و کمال»، که نگهبان آب است. این‌جا می‌خوانی این نام از کجا آمده، خرداد در سال کجاست و چه پیوندی با آب و باران دارد. شیوهٔ کلی شمردن ماهها و سال‌ها را در تقویم شمسی چیست می‌خوانی.
نام خرداد از کجا آمده؟
نام اوستایی این ماه «هئوروتات» است به‌معنی «تمامیت» و «کمال تندرستی»؛ صورت پهلوی، یعنی فارسی میانهٔ دورهٔ ساسانی، همین نام «خرداد» است که بی‌واسطه به فارسی امروز رسیده است [۱]. هئوروتات یکی از شش امشاسپند است؛ امشاسپند یعنی یکی از شش مینوی بزرگ نگهبان جهان در باور زرتشتی. هر یک نگهبان یکی از آفریده‌هاست: سهم خرداد آب است و سهم جفتش، امرداد، گیاه [۱][۲].
در گاه‌شماری زرتشتی ماه سوم سال و روز ششم هر ماه از آنِ خرداد است [۱]. نامش هم از ایران بیرون رفته است: در تقویم کاپادوکیه و خوارزم باستان هم ماه سوم از آنِ همین مینو بوده است [۱]. برای همین ششم خرداد، روزی که نام روز و نام ماه یکی می‌شود، جشن خردادگان است؛ مثل دیگر جشن‌های هم‌نامی، با شادی و آب‌پاشی همراه بوده است. بیرونی از پاشیدن آب بر یکدیگر در جشن هم‌نامی خرداد گزارش می‌دهد [۳].
خرداد تنها نیست؛ همیشه با جفتش، امرداد، می‌آید. در اوستا این دو نام بیشتر وقت‌ها دوقلو و کنار هم می‌نشینند: خردادِ آب و امردادِ گیاه [۱]. یکی بی دیگری معنا نمی‌شود؛ آب بی گیاه و گیاه بی آب نمی‌ماند.
خرداد در سال کجاست؟
| ویژگی | خرداد |
|---|---|
| جایگاه در سال | ماه سوم |
| روزها | ۳۱ روز، از ۱ تا ۳۱ خرداد |
| فصل | بهار |
| حدود معادل میلادی | ۲۲ مه تا ۲۱ ژوئن (در بیشتر سال‌ها یک روز جابه‌جا می‌شود) |
| برج فلکی | جوزا، یعنی دوپیکر |
خرداد یکی از شش ماه ۳۱ روزهٔ اول سال است و بهار با آن تمام می‌شود. خرداد ماهی است که به بلندترین روزهای سال تحویل می‌دهد: هر چه به پایان ماه نزدیک می‌شویم روزها بلندتر و شب‌ها کوتاه‌تر می‌شوند تا به انقلاب تابستانی می‌رسیم؛ روزی که خورشید به بلندترین نقطهٔ سال می‌رسد و تابستان نجومی شروع می‌شود. این روز معمولاً آخرین روز خرداد یا اول تیر است. معادل‌های میلادی جدول حدودی‌اند و تاریخ‌های رسمی را time.ir می‌دهد [۴]. خرداد همان ماهی است که در تقویم‌های قدیمی «جوزا» خوانده می‌شد؛ داستان جایگزینی نام برج‌ها با نام‌های ایرانی در تقویم شمسی چیست آمده است. ریشهٔ کهن‌تر همین نام‌ها را هم در تقویم ایران باستان می‌خوانی.
خرداد با آب و باران چه پیوندی دارد؟
نگهبان آب. مهمترین نکتهٔ خرداد همین است: ماهی به نام نگهبان آب، در سرزمینی که آب همیشه گرانبها بوده است. در متنهای زرتشتی خرداد و امرداد روبهروی گرسنگی و تشنگی میایستند [۱].
یاران خرداد. در سنت زرتشتی سه یاور برای خرداد شمردهاند: تیشتر، باد و فروهر [۱]. تیشتر همان ستارهٔ باران است؛ ایزدی که در اسطورهها با دیو خشکسالی میجنگد تا باران بیاید.
نبرد تیشتر با خشکسالی. در اسطورههای ایرانی، تیشتر (ستارهٔ شباهنگ) با اپوش، دیو خشکسالی، نبرد میکند تا باران بیاید [۵]. این نبردِ کهن، روایت آسمانی همان چیزی است که خردادِ زمینی نگهبانش است: آب. پس خرداد در آسمان هم تنها نیست: ستارهٔ باران، باد و روان نگهبان آدمیان همراهش هستند.
خردادگان، ششم خرداد. جشن هم‌نام‌شدن روز و ماه، رسم کهن گاه‌شماری زرتشتی است و خردادگان نمونهٔ تابستانی آن. آب‌پاشی این جشن با معنای ماه می‌خوانَد: بزرگداشت نگهبان آب با خودِ آب [۳].
شفاعت خرداد در فروردین. به روایتی که در متنهای پهلوی آمده است، در روز خرداد از ماه فروردین، یعنی ششم فروردین، خرداد برای سرنوشت سال آیندهٔ آدمی شفاعت میکند [۱]. روایت است، نه گزارش تاریخی؛ اما نشان می‌دهد نام خرداد حتی بیرون از ماه خودش، در تعیین سرنوشت سال نقش داشته است. شناسنامهٔ آن ماه را در ماه فروردین بخوان.
مناسبتهای خرداد را کجا ببینم؟
خرداد چند مناسبت رسمی دارد؛ از سالروز فتح خرمشهر در سوم ماه تا مناسبتهای نیمهٔ خرداد. چون این مطلب شناسنامهٔ خودِ ماه است، مناسبتها را فهرست نمیکند؛ همه را با تاریخ امسال در تقویم مناسبتهای سال ۱۴۰۵ ببین. اگر از خرداد گذشتی و به تابستان رسیدی، ماه تیر شناسنامهٔ ماه بعد است.
یادت بمونه: خرداد یعنی ماه تمامیت و کمال؛ ماه نگهبان آب در پایان بهار.
همهٔ ماهها زیر یک سقف در ماهها و مفاهیم تقویمی جمعاند.
منابع
- Panaino, A. (2004). HORDĀD. Encyclopaedia Iranica. https://www.iranicaonline.org/articles/hordad
- AMƎŠA SPƎNTA. Encyclopaedia Iranica. https://iranicaonline.org/articles/amesa-spenta-beneficent-divinity
- Boyce, M. (1983). ĀBRĪZAGĀN. Encyclopaedia Iranica. https://www.iranicaonline.org/articles/abrizagan
- time.ir (مرکز تقویم و ساعت ایران). تاریخ امروز و معادل‌های میلادی، بازدید ۱۲ مهر ۱۴۰۵. https://www.time.ir
- APŌŠ. Encyclopaedia Iranica. https://www.iranicaonline.org/articles/apos-the-demon-of-drought
دیدگاه‌ها