[{"data":1,"prerenderedAt":-1},["ShallowReactive",2],{"blog-post-ماه-دی":3},{"post":4},{"slug":5,"title":6,"excerpt":7,"category":8,"tags":16,"author_name":20,"published_at":21,"jalali_date":22,"jalali_long":23,"gregorian_date":24,"featured_image_url":25,"reading_minutes":26,"reading_minutes_fa":27,"comments_count":28,"comments_count_fa":29,"is_featured":30,"content_html":31,"featured_image_alt":25,"updated_at":32,"seo":33,"toc":37,"related":51,"prev":78,"next":81},"ماه-دی","ماه دی؛ از ایزد آفریننده تا چلهٔ بزرگ زمستان","ماه دی دهمین ماه سال و نخستین ماه زمستان است؛ نامش یعنی آفریننده، با چلهٔ بزرگ شروع می‌شود و یلدا را تازه پشت سر گذاشته. معنی نام، جای دی در سال و آیین‌هایش، کوتاه و با منبع.",{"slug":9,"name":10,"path":11},"ماه-ها-و-مفاهیم-تقویمی","ماه‌ها و مفاهیم تقویمی",[12,15],{"slug":13,"name":14},"دانستنی-های-تقویم","دانستنی‌های تقویم",{"slug":9,"name":10},[17],{"slug":18,"name":19},"تقویم-شمسی","تقویم شمسی","تحریریه یادت بمونه","2026-10-04T16:29:35+00:00","۱۴۰۵\u002F۰۷\u002F۱۲","۱۲ مهر ۱۴۰۵","2026-10-04",null,3,"۳",0,"۰",false,"\u003Cp>ماه دی دهمین ماه سال و اولین ماه زمستان است؛ سی روز دارد، از ۱ تا ۳۰ دی، و امسال ۱ دی سه‌شنبه است (۲۲ دسامبر ۲۰۲۶).\u003C\u002Fp>\n\u003Cp>نامش در زبان اوستایی یعنی «آفریننده» و همین نام را سه روز هر ماه هم با خود دارد. اگر می‌خواهی بدانی «دی» یعنی چه، دی در سال کجاست و دی‌ماه چه آیین‌ها و مناسبت‌هایی دارد، این شناسنامهٔ کوتاه برای توست.\u003C\u002Fp>\n\u003Ch2 id=\"heading-1\">«دی» یعنی چه؟\u003C\u002Fh2>\n\u003Cp>«دی» کوتاه‌شدهٔ نامی کهن است. در اوستا «دَذوَه» به معنی «آفریننده» لقب اهورامزداست؛ در فارسی میانه «دَی» شد و به فارسی امروز «دی» رسید [۱]. پس نام این ماه یعنی «ماه آفریننده». البته زبان‌شناسان می‌گویند این واژه در اصل صفت فعلیِ فعل «دادن و نهادن» بوده و کم‌کم از کار صفت بودنش افتاده و نام شده است [۱].\u003C\u002Fp>\n\u003Cp>همین نام را سه روز هر ماه هم دارند: روزهای هشتم، پانزدهم و بیست‌وسوم هر ماه به نام دی‌اند و برای اینکه قاطی نشوند، با نام روز بعدشان خوانده می‌شوند: دی‌به‌آذر، دی‌به‌مهر و دی‌به‌دین [۱]. در کتاب بندهش (دانشنامهٔ فارسی میانهٔ دورهٔ ساسانی و پس از آن) آمده که این سه «دی» فقط نام روز نیستند و در نبرد با اهریمن همکاران هرمزد به شمار می‌روند [۱].\u003C\u002Fp>\n\u003Ch2 id=\"heading-2\">دی در سال کجاست؟\u003C\u002Fh2>\n\u003Cp>دی ماه دهم است: نه ماه از سال رفته و سه ماه مانده. همیشه سی روز دارد و مثل اسفند نیست که در سال کبیسه یک روز به آن اضافه شود. دی درست بعد از بلندترین شب سال می‌آید: شب یلدا، آخرین شب آذر، شب پیش از ۱ دی است؛ پس دی از همان روز اولش حال‌وهوای زمستان را دارد. در تقویم میلادی دی تقریباً از ۲۲ دسامبر تا ۲۰ ژانویه می‌افتد.\u003C\u002Fp>\n\u003Cp>در تقویم سنتی، ۱ دی شروع «چلهٔ بزرگ» است: چهل روزی که تا ۱۰ بهمن ادامه دارد و بعدش چلهٔ کوچک می‌آید [۲]. پس دی‌ماه دقیقاً همان بخش اول سرمای جدی است؛ همان روزهایی که قدیمی‌ها می‌گفتند زمستان تازه دارد زور می‌گیرد.\u003C\u002Fp>\n\u003Ch2 id=\"heading-3\">آیین‌های دی‌ماه؛ از خرّم‌روز تا یلدا و روز پدر\u003C\u002Fh2>\n\u003Cp>قدیمی‌ترین جشنی که گزارشش به ۱ دی رسیده «خرّم‌روز» است. ابوریحان بیرونی می‌نویسد در این روز، که اول زمستان و انقلاب زمستانی بود، جشنی به نام خرّم‌روز یا «نودروز» (یعنی نود روز مانده به نوروز) می‌گرفتند [۲]. این گزارش را بیرونی داده و سند امروز بودنش را نداریم؛ اما نشان می‌دهد شروع زمستان در ایران قدیم روز بی‌تشریفاتی نبوده است.\u003C\u002Fp>\n\u003Cp>یلدا را هم باید همین‌جا گذاشت، چون درست در آستانهٔ دی است: شب یلدا آخرین شب آذر است، شبی که فردایش ۱ دی می‌شود. اگر هنوز نمی‌دانی یلدا از کجا آمده، \u003Ca href=\"\u002Fblog\u002F%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%DA%86%D9%87-%D8%B4%D8%A8-%DB%8C%D9%84%D8%AF%D8%A7\">تاریخچهٔ شب یلدا\u003C\u002Fa> را بخوان و برای رسم‌های امروزش \u003Ca href=\"\u002Fblog\u002F%D8%A2%D8%AF%D8%A7%D8%A8-%D9%88-%D8%B1%D8%B3%D9%88%D9%85-%D8%B4%D8%A8-%DB%8C%D9%84%D8%AF%D8%A7\">آداب و رسوم شب یلدا\u003C\u002Fa> را ببین.\u003C\u002Fp>\n\u003Cp>و یک مناسبت امسالِ دی: روز پدر. روز پدر (ولادت امام علی، سیزدهم رجب) مناسبتی قمری است و جایش هر سال کمی جابه‌جا می‌شود؛ امسال چهارشنبه ۲ دی افتاده است [۳]. اینکه چرا مناسبت‌های قمری می‌لغزند را در \u003Ca href=\"\u002Fblog\u002F%D8%AA%D9%82%D9%88%DB%8C%D9%85-%D9%87%D8%AC%D8%B1%DB%8C-%D9%82%D9%85%D8%B1%DB%8C-%DA%86%DB%8C%D8%B3%D8%AA\">تقویم هجری قمری چیست\u003C\u002Fa> توضیح داده‌ایم. پیشینهٔ نام ماه‌ها و روزها را هم در \u003Ca href=\"\u002Fblog\u002F%D8%AA%D9%82%D9%88%DB%8C%D9%85-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86\">تقویم ایران باستان\u003C\u002Fa> می‌بینی؛ و بقیهٔ ماه‌ها را در \u003Ca href=\"\u002Fblog\u002Ftag\u002F%D8%AA%D9%82%D9%88%DB%8C%D9%85-%D8%B4%D9%85%D8%B3%DB%8C\">تقویم شمسی\u003C\u002Fa> پیدا می‌کنی.\u003C\u002Fp>\n\u003Cblockquote>\n\u003Cp>\u003Cstrong>یادت بمونه:\u003C\u002Fstrong> دی ماهِ آفریننده است و ماهِ چلهٔ بزرگ؛ اگر اهل زمستان‌گردی یا دورهمی‌های زمستانی هستی، قرارهایت را همین اول دی بگذار که شب‌ها بلند و وقت برای گفتن زیاد است.\u003C\u002Fp>\n\u003C\u002Fblockquote>\n\u003Ch2 id=\"heading-4\">منابع\u003C\u002Fh2>\n\u003Col>\n\u003Cli>Malandra, W. W. (1994). DAY. \u003Cem>Encyclopaedia Iranica, VII\u003C\u002Fem>(2), 163–164. \u003Ca href=\"https:\u002F\u002Fwww.iranicaonline.org\u002Farticles\u002Fday\" rel=\"noopener nofollow\">https:\u002F\u002Fwww.iranicaonline.org\u002Farticles\u002Fday\u003C\u002Fa>\u003C\u002Fli>\n\u003Cli>Krasnowolska, A. (2009). SADA FESTIVAL. \u003Cem>Encyclopaedia Iranica\u003C\u002Fem>. \u003Ca href=\"https:\u002F\u002Fwww.iranicaonline.org\u002Farticles\u002Fsada-festival\" rel=\"noopener nofollow\">https:\u002F\u002Fwww.iranicaonline.org\u002Farticles\u002Fsada-festival\u003C\u002Fa>\u003C\u002Fli>\n\u003Cli>time.ir. ولادت امام علی (ع) و روز پدر (۲ دی ۱۴۰۵). \u003Ca href=\"https:\u002F\u002Fwww.time.ir\u002Ffa\u002Fevent\u002Flist\u002F0\u002F1405\u002F10\u002F2\" rel=\"noopener nofollow\">https:\u002F\u002Fwww.time.ir\u002Ffa\u002Fevent\u002Flist\u002F0\u002F1405\u002F10\u002F2\u003C\u002Fa>\u003C\u002Fli>\n\u003C\u002Fol>\n","2026-10-04T17:20:59+00:00",{"title":34,"description":35,"canonical":36,"og_image":25},"ماه دی؛ معنی نام، آیین‌ها و جای آن در زمستان","ماه دی چرا دی نام گرفت؟ از ایزد آفریننده و سه روز هم‌نامش تا چلهٔ بزرگ، خرّم‌روز، یلدا و روز پدر؛ شناسنامهٔ کامل دهمین ماه سال.","https:\u002F\u002Fyadetbemoone.ir\u002Fblog\u002Fماه-دی",[38,42,45,48],{"level":39,"id":40,"text":41},2,"heading-1","«دی» یعنی چه؟",{"level":39,"id":43,"text":44},"heading-2","دی در سال کجاست؟",{"level":39,"id":46,"text":47},"heading-3","آیین‌های دی‌ماه؛ از خرّم‌روز تا یلدا و روز پدر",{"level":39,"id":49,"text":50},"heading-4","منابع",[52,62,70],{"slug":53,"title":54,"excerpt":55,"category":56,"tags":57,"author_name":20,"published_at":59,"jalali_date":22,"jalali_long":23,"gregorian_date":24,"featured_image_url":25,"reading_minutes":60,"reading_minutes_fa":61,"comments_count":28,"comments_count_fa":29,"is_featured":30},"ماه-آذر","ماه آذر؛ ماه آتش و شب یلدا","آذر نهمین ماه سال و واپسین ماه پاییز است و نامش یعنی «آتش»؛ نامی که از اوستا تا امروز رسیده است. این‌جا می‌خوانی آذر یعنی چه، در سال کجا می‌ایستد و با آذر جشن و شب یلدا چه نسبتی دارد.",{"slug":9,"name":10},[58],{"slug":18,"name":19},"2026-10-04T16:35:23+00:00",5,"۵",{"slug":63,"title":64,"excerpt":65,"category":66,"tags":67,"author_name":20,"published_at":69,"jalali_date":22,"jalali_long":23,"gregorian_date":24,"featured_image_url":25,"reading_minutes":60,"reading_minutes_fa":61,"comments_count":28,"comments_count_fa":29,"is_featured":30},"ماه-آبان","ماه آبان؛ ماه آب‌ها و جشن آبانگان","آبان هشتمین ماه سال و دومین ماه پاییز است و نامش یعنی «آب‌ها»؛ نامی که با آناهیتا، ایزدبانوی آب‌ها، گره خورده است. این‌جا می‌خوانی آبان یعنی چه، در سال کجا می‌ایستد و جشن آبانگان چه آیینی دارد.",{"slug":9,"name":10},[68],{"slug":18,"name":19},"2026-10-04T16:35:12+00:00",{"slug":71,"title":72,"excerpt":73,"category":74,"tags":75,"author_name":20,"published_at":77,"jalali_date":22,"jalali_long":23,"gregorian_date":24,"featured_image_url":25,"reading_minutes":60,"reading_minutes_fa":61,"comments_count":28,"comments_count_fa":29,"is_featured":30},"ماه-مهر","ماه مهر؛ از ایزد پیمان تا جشن مهرگان","مهر هفتمین ماه سال و نخستین ماه پاییز است و نامش از ایزد پیمان و روشنایی در باورهای کهن ایرانی می‌آید. این‌جا می‌خوانی مهر یعنی چه، این ماه در سال کجا می‌ایستد و جشن مهرگان چه داستانی دارد.",{"slug":9,"name":10},[76],{"slug":18,"name":19},"2026-10-04T16:34:53+00:00",{"slug":79,"title":80},"مناسبت-های-تقویم-میلادی","مناسبت‌های تقویم میلادی و روزهای جهانی در یک نگاه",{"slug":82,"title":83},"ماه-بهمن","ماه بهمن؛ اندیشهٔ نیک، جشن سده و بهمنگان"]