ماه مهر؛ از ایزد پیمان تا جشن مهرگان

اگر پرسیده‌ای معنی ماه مهر چیست، جواب کوتاه این است: مهر نام ایزد پیمان و عهد در باورهای کهن ایرانی است؛ ایزدی که در اوستا میثرَه خوانده می‌شود و نگهبان راستی و عهد است [۱]. مهر هفتمین ماه سال و نخستین ماه پاییز است؛ ماهی ۳۰ روزه که با برج میزان شناخته می‌شود.

مهر یعنی چه و از کجا آمده است؟

اوستا کهن‌ترین سروده‌های دینی ایرانیان است و نام ماه از همان‌جا می‌آید. در اوستا این نام میثرَه (Miθra) است و پژوهشگران ریشه‌اش را واژه‌ای به معنی پیمان، عهد و قرارداد می‌دانند [۱]. در فارسی میانه، زبان ایران ساسانی، همین نام به شکل «مهر» به کار می‌رفت و صورت امروزی ماه ادامهٔ همان است.

مهر نگهبان پیمان است؛ ایزدی که عهدشکنی را دشمن می‌دارد و در داوریِ میان مردمان، میان نیکی و بدی، داور شمرده می‌شد [۱][۲]. نامش با نور و خورشید هم پیوند خورده است؛ در روز جشنش، شاه تاجی با نقش خورشید بر سر می‌گذاشت [۲]. نام جشن میانهٔ همین ماه، مهرگان، هم از همین ریشه ساخته شده: مهر به‌علاوهٔ پسوند «ـگان» که در نام جشن‌های کهن ایرانی می‌آید [۲].

رد این نام را در نام‌های امروزی هم می‌بینی؛ مهر، مهری، مهرناز و مهرزاد همه از همین ریشه‌اند، نامی که عهد و پیمان را یادآوری می‌کرد.

اگر ماجرای میترا و شب یلدا به گوشت خورده، بدان که جشنِ خودِ مهر مهرگان است، نه یلدا؛ ماجرای آن خلط معروف را در میترا و شب یلدا با سندش خوانده‌ایم.

مهر در سال کجا می‌ایستد؟

مهر ماه هفتم سال است؛ شش ماه ۳۱ روزهٔ بهار و تابستان که بگذرد، از روز ۱۸۷ سال وارد مهر می‌شوی و تا روز ۲۱۶ در آن می‌مانی. نخستین ماه پاییز است، میان شهریور و آبان، و برج فلکی‌اش میزان (ترازو) است.

آغاز مهر با اعتدال پاییزی گره خورده است؛ یعنی روزی که طول روز و شب تقریباً برابر می‌شود و پاییز نجومی شروع می‌شود. به میلادی، مهر تقریباً با ۲۳ سپتامبر تا ۲۲ اکتبر برابر است. بیرونی مهرگان را با همین اعتدال هم‌پیوند دانسته است؛ جشنی در کفهٔ برابرِ روز و شب [۲].

مهر ماهِ برداشت هم هست؛ باغ‌ها و کشتزارها محصول تابستان را می‌دهند، از انار و خرمالو تا زیتون، و هوا کم‌کم خنک می‌شود. اول مهر برای ایرانی‌ها یک نشانهٔ دیگر هم دارد: بازگشایی مدرسه‌ها و شروع سال تحصیلی که «بوی ماه مهر» را با خودش دارد.

این‌که چرا شش ماه اول سال ۳۱ روزه و شش ماه دوم ۳۰ روزه‌اند و سال کبیسه چطور حساب می‌شود را در تقویم شمسی چیست؟ پیشینه، ماه‌ها و قاعدهٔ سال کبیسه توضیح داده‌ایم.

ابوریحان بیرونی؛ کسی که جشن‌ها را ثبت کرد

نام بیرونی را در ادامهٔ این پست و در پست‌های ماه‌های دیگر زیاد می‌بینی. ابوریحان بیرونی دانشمند ایرانی سدهٔ چهارم و پنجم هجری است که جشن‌های کهن ایرانی را در کتاب آثارالباقیه با تاریخ و جزئیات ثبت کرد؛ بیشترِ آنچه امروز از تاریخ جشن‌هایی مثل مهرگان و آبانگان می‌دانیم، از همین کتاب به ما رسیده است.

مهرگان؛ جشن میانهٔ مهر

مهم‌ترین چیزی که مهر با خودش دارد، جشن مهرگان در شانزدهم مهر است. در گاه‌شمار کهن، هر روز ماه نامی داشت و هر وقت نام روز با نام ماه یکی می‌شد، آن روز جشن همان ایزد بود؛ روز مهر از ماه مهر، یعنی شانزدهم ماه هفتم، جشن مهرگان است و پژوهشگران آن را جشنی به افتخار ایزد مهر می‌دانند [۲]. یک یادآوری تقویمی: در برخی تقویم‌های امروزی، به‌سبب اصلاح تقویم در ۱۳۰۴، مهرگان را دهم مهر هم نشان می‌کنند [۲]. جدول کامل نام روزها را در تقویم ایران باستان؛ ماه‌ها، روزها و سال‌شماری پیش از اسلام ببین.

روایت است که مهرگان یادگار پیروزی فریدون بر ضحاک (بیوراسب) و خیزش کاوه است؛ این پیوند را بیرونی و منابع عربیِ کهن نقل کرده‌اند [۲]. این را در حد روایت نگه دار؛ سندش حماسه و سنت است، نه تاریخ مستند. همین منابع، مهرگان را با اعتدال پاییزی هم‌پیوند دانسته‌اند؛ جشنی در کفهٔ برابر روز و شب [۲].

مهرگان تنها جشنِ هم‌نامیِ روز و ماه نیست؛ آبانگان در دهم آبان و آذر جشن در نهم آذر هم از همین قاعده‌اند و هر کدام شناسنامهٔ خودشان را دارند.

یک نکتهٔ امروزی هم خواندنی است: آغاز سال تحصیلی دانشگاه تهران گاهی دهم و گاهی شانزدهم مهر برگزار می‌شود؛ پیوندی تازه میان مهرگان و شروع درس و دانشگاه [۲]. زرتشتیان ایران هنوز مهرگان را جشن می‌گیرند [۲]. فردوسی هم از مهرگانی در اول مهر سخن می‌گوید، درست در تقارن با نوروزِ اول فروردین؛ تقارنی که مهرگان را «نوروز پاییزی» نشان می‌دهد [۲]. شناسنامهٔ کامل جشن را در صفحهٔ جشن مهرگان دنبال کن.

مناسبت‌های رسمی مهرماه را — که هر سال سر جای خودشان در تقویم‌اند — در تقویم مناسبت‌های سال ببین؛ این پست شناسنامهٔ خودِ ماه است، نه فهرست مناسبت‌ها.

یادت بمونه: مهر ماهِ پیمان است؛ نامش از ایزد نگهبان عهدها می‌آید و جشنش، مهرگان، شانزدهم مهر است.

ماهِ پیش، شهریور است؛ از «شهریاری برگزیده» تا جشن شهریورگان. ماهِ بعد، آبان است؛ ماه آب‌ها و جشن آبانگان. ماه‌های دیگر را هم از تقویم شمسی پیدا می‌کنی.

منابع

1. Schmidt, Hanns-Peter (2006). MITHRA i. MITRA IN OLD INDIAN AND MITHRA IN OLD IRANIAN. Encyclopaedia Iranica. https://www.iranicaonline.org/articles/mithra-i/
2. Cristoforetti, Simone (2000). MEHRAGAN. Encyclopaedia Iranica. https://www.iranicaonline.org/articles/mehragan/