[{"data":1,"prerenderedAt":-1},["ShallowReactive",2],{"blog-post-ماه-مهر":3},{"post":4},{"slug":5,"title":6,"excerpt":7,"category":8,"tags":16,"author_name":20,"published_at":21,"jalali_date":22,"jalali_long":23,"gregorian_date":24,"featured_image_url":25,"reading_minutes":26,"reading_minutes_fa":27,"comments_count":28,"comments_count_fa":29,"is_featured":30,"content_html":31,"featured_image_alt":25,"updated_at":32,"seo":33,"toc":37,"related":54,"prev":81,"next":82},"ماه-مهر","ماه مهر؛ از ایزد پیمان تا جشن مهرگان","مهر هفتمین ماه سال و نخستین ماه پاییز است و نامش از ایزد پیمان و روشنایی در باورهای کهن ایرانی می‌آید. این‌جا می‌خوانی مهر یعنی چه، این ماه در سال کجا می‌ایستد و جشن مهرگان چه داستانی دارد.",{"slug":9,"name":10,"path":11},"ماه-ها-و-مفاهیم-تقویمی","ماه‌ها و مفاهیم تقویمی",[12,15],{"slug":13,"name":14},"دانستنی-های-تقویم","دانستنی‌های تقویم",{"slug":9,"name":10},[17],{"slug":18,"name":19},"تقویم-شمسی","تقویم شمسی","تحریریه یادت بمونه","2026-10-04T16:34:53+00:00","۱۴۰۵\u002F۰۷\u002F۱۲","۱۲ مهر ۱۴۰۵","2026-10-04",null,5,"۵",0,"۰",false,"\u003Cp>اگر پرسیده‌ای معنی ماه مهر چیست، جواب کوتاه این است: مهر نام ایزد پیمان و عهد در باورهای کهن ایرانی است؛ ایزدی که در اوستا میثرَه خوانده می‌شود و نگهبان راستی و عهد است [۱]. مهر هفتمین ماه سال و نخستین ماه پاییز است؛ ماهی ۳۰ روزه که با برج میزان شناخته می‌شود.\u003C\u002Fp>\n\u003Ch2 id=\"heading-1\">مهر یعنی چه و از کجا آمده است؟\u003C\u002Fh2>\n\u003Cp>اوستا کهن‌ترین سروده‌های دینی ایرانیان است و نام ماه از همان‌جا می‌آید. در اوستا این نام میثرَه (Miθra) است و پژوهشگران ریشه‌اش را واژه‌ای به معنی پیمان، عهد و قرارداد می‌دانند [۱]. در فارسی میانه، زبان ایران ساسانی، همین نام به شکل «مهر» به کار می‌رفت و صورت امروزی ماه ادامهٔ همان است.\u003C\u002Fp>\n\u003Cp>مهر نگهبان پیمان است؛ ایزدی که عهدشکنی را دشمن می‌دارد و در داوریِ میان مردمان، میان نیکی و بدی، داور شمرده می‌شد [۱][۲]. نامش با نور و خورشید هم پیوند خورده است؛ در روز جشنش، شاه تاجی با نقش خورشید بر سر می‌گذاشت [۲]. نام جشن میانهٔ همین ماه، مهرگان، هم از همین ریشه ساخته شده: مهر به‌علاوهٔ پسوند «ـگان» که در نام جشن‌های کهن ایرانی می‌آید [۲].\u003C\u002Fp>\n\u003Cp>رد این نام را در نام‌های امروزی هم می‌بینی؛ مهر، مهری، مهرناز و مهرزاد همه از همین ریشه‌اند، نامی که عهد و پیمان را یادآوری می‌کرد.\u003C\u002Fp>\n\u003Cp>اگر ماجرای میترا و شب یلدا به گوشت خورده، بدان که جشنِ خودِ مهر مهرگان است، نه یلدا؛ ماجرای آن خلط معروف را در \u003Ca href=\"\u002Fblog\u002F%D9%85%DB%8C%D8%AA%D8%B1%D8%A7-%D9%88-%D8%B4%D8%A8-%DB%8C%D9%84%D8%AF%D8%A7\">میترا و شب یلدا\u003C\u002Fa> با سندش خوانده‌ایم.\u003C\u002Fp>\n\u003Ch2 id=\"heading-2\">مهر در سال کجا می‌ایستد؟\u003C\u002Fh2>\n\u003Cp>مهر ماه هفتم سال است؛ شش ماه ۳۱ روزهٔ بهار و تابستان که بگذرد، از روز ۱۸۷ سال وارد مهر می‌شوی و تا روز ۲۱۶ در آن می‌مانی. نخستین ماه پاییز است، میان شهریور و آبان، و برج فلکی‌اش میزان (ترازو) است.\u003C\u002Fp>\n\u003Cp>آغاز مهر با اعتدال پاییزی گره خورده است؛ یعنی روزی که طول روز و شب تقریباً برابر می‌شود و پاییز نجومی شروع می‌شود. به میلادی، مهر تقریباً با ۲۳ سپتامبر تا ۲۲ اکتبر برابر است. بیرونی مهرگان را با همین اعتدال هم‌پیوند دانسته است؛ جشنی در کفهٔ برابرِ روز و شب [۲].\u003C\u002Fp>\n\u003Cp>مهر ماهِ برداشت هم هست؛ باغ‌ها و کشتزارها محصول تابستان را می‌دهند، از انار و خرمالو تا زیتون، و هوا کم‌کم خنک می‌شود. اول مهر برای ایرانی‌ها یک نشانهٔ دیگر هم دارد: بازگشایی مدرسه‌ها و شروع سال تحصیلی که «بوی ماه مهر» را با خودش دارد.\u003C\u002Fp>\n\u003Cp>این‌که چرا شش ماه اول سال ۳۱ روزه و شش ماه دوم ۳۰ روزه‌اند و سال کبیسه چطور حساب می‌شود را در \u003Ca href=\"\u002Fblog\u002F%D8%AA%D9%82%D9%88%DB%8C%D9%85-%D8%B4%D9%85%D8%B3%DB%8C-%DA%86%DB%8C%D8%B3%D8%AA\">تقویم شمسی چیست؟ پیشینه، ماه‌ها و قاعدهٔ سال کبیسه\u003C\u002Fa> توضیح داده‌ایم.\u003C\u002Fp>\n\u003Ch2 id=\"heading-3\">ابوریحان بیرونی؛ کسی که جشن‌ها را ثبت کرد\u003C\u002Fh2>\n\u003Cp>نام بیرونی را در ادامهٔ این پست و در پست‌های ماه‌های دیگر زیاد می‌بینی. ابوریحان بیرونی دانشمند ایرانی سدهٔ چهارم و پنجم هجری است که جشن‌های کهن ایرانی را در کتاب آثارالباقیه با تاریخ و جزئیات ثبت کرد؛ بیشترِ آنچه امروز از تاریخ جشن‌هایی مثل مهرگان و آبانگان می‌دانیم، از همین کتاب به ما رسیده است.\u003C\u002Fp>\n\u003Ch2 id=\"heading-4\">مهرگان؛ جشن میانهٔ مهر\u003C\u002Fh2>\n\u003Cp>مهم‌ترین چیزی که مهر با خودش دارد، جشن مهرگان در شانزدهم مهر است. در گاه‌شمار کهن، هر روز ماه نامی داشت و هر وقت نام روز با نام ماه یکی می‌شد، آن روز جشن همان ایزد بود؛ روز مهر از ماه مهر، یعنی شانزدهم ماه هفتم، جشن مهرگان است و پژوهشگران آن را جشنی به افتخار ایزد مهر می‌دانند [۲]. یک یادآوری تقویمی: در برخی تقویم‌های امروزی، به‌سبب اصلاح تقویم در ۱۳۰۴، مهرگان را دهم مهر هم نشان می‌کنند [۲]. جدول کامل نام روزها را در \u003Ca href=\"\u002Fblog\u002F%D8%AA%D9%82%D9%88%DB%8C%D9%85-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86\">تقویم ایران باستان؛ ماه‌ها، روزها و سال‌شماری پیش از اسلام\u003C\u002Fa> ببین.\u003C\u002Fp>\n\u003Cp>روایت است که مهرگان یادگار پیروزی فریدون بر ضحاک (بیوراسب) و خیزش کاوه است؛ این پیوند را بیرونی و منابع عربیِ کهن نقل کرده‌اند [۲]. این را در حد روایت نگه دار؛ سندش حماسه و سنت است، نه تاریخ مستند. همین منابع، مهرگان را با اعتدال پاییزی هم‌پیوند دانسته‌اند؛ جشنی در کفهٔ برابر روز و شب [۲].\u003C\u002Fp>\n\u003Cp>مهرگان تنها جشنِ هم‌نامیِ روز و ماه نیست؛ آبانگان در دهم آبان و آذر جشن در نهم آذر هم از همین قاعده‌اند و هر کدام شناسنامهٔ خودشان را دارند.\u003C\u002Fp>\n\u003Cp>یک نکتهٔ امروزی هم خواندنی است: آغاز سال تحصیلی دانشگاه تهران گاهی دهم و گاهی شانزدهم مهر برگزار می‌شود؛ پیوندی تازه میان مهرگان و شروع درس و دانشگاه [۲]. زرتشتیان ایران هنوز مهرگان را جشن می‌گیرند [۲]. فردوسی هم از مهرگانی در اول مهر سخن می‌گوید، درست در تقارن با نوروزِ اول فروردین؛ تقارنی که مهرگان را «نوروز پاییزی» نشان می‌دهد [۲]. شناسنامهٔ کامل جشن را در صفحهٔ \u003Ca href=\"\u002Fblog\u002Fcategory\u002F%D9%85%D9%87%D8%B1%DA%AF%D8%A7%D9%86\">جشن مهرگان\u003C\u002Fa> دنبال کن.\u003C\u002Fp>\n\u003Cp>مناسبت‌های رسمی مهرماه را — که هر سال سر جای خودشان در تقویم‌اند — در \u003Ca href=\"\u002Fblog\u002F%D8%AA%D9%82%D9%88%DB%8C%D9%85-%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%B3%D8%A8%D8%AA-%D9%87%D8%A7-1405\">تقویم مناسبت‌های سال\u003C\u002Fa> ببین؛ این پست شناسنامهٔ خودِ ماه است، نه فهرست مناسبت‌ها.\u003C\u002Fp>\n\u003Cblockquote>\n\u003Cp>\u003Cstrong>یادت بمونه:\u003C\u002Fstrong> مهر ماهِ پیمان است؛ نامش از ایزد نگهبان عهدها می‌آید و جشنش، مهرگان، شانزدهم مهر است.\u003C\u002Fp>\n\u003C\u002Fblockquote>\n\u003Cp>ماهِ پیش، \u003Ca href=\"\u002Fblog\u002F%D9%85%D8%A7%D9%87-%D8%B4%D9%87%D8%B1%DB%8C%D9%88%D8%B1\">شهریور\u003C\u002Fa> است؛ از «شهریاری برگزیده» تا جشن شهریورگان. ماهِ بعد، \u003Ca href=\"\u002Fblog\u002F%D9%85%D8%A7%D9%87-%D8%A2%D8%A8%D8%A7%D9%86\">آبان\u003C\u002Fa> است؛ ماه آب‌ها و جشن آبانگان. ماه‌های دیگر را هم از \u003Ca href=\"\u002Fblog\u002Ftag\u002F%D8%AA%D9%82%D9%88%DB%8C%D9%85-%D8%B4%D9%85%D8%B3%DB%8C\">تقویم شمسی\u003C\u002Fa> پیدا می‌کنی.\u003C\u002Fp>\n\u003Ch2 id=\"heading-5\">منابع\u003C\u002Fh2>\n\u003Col>\n\u003Cli>Schmidt, Hanns-Peter (2006). MITHRA i. MITRA IN OLD INDIAN AND MITHRA IN OLD IRANIAN. \u003Cem>Encyclopaedia Iranica\u003C\u002Fem>. \u003Ca href=\"https:\u002F\u002Fwww.iranicaonline.org\u002Farticles\u002Fmithra-i\u002F\" rel=\"noopener nofollow\">https:\u002F\u002Fwww.iranicaonline.org\u002Farticles\u002Fmithra-i\u002F\u003C\u002Fa>\u003C\u002Fli>\n\u003Cli>Cristoforetti, Simone (2000). MEHRAGAN. \u003Cem>Encyclopaedia Iranica\u003C\u002Fem>. \u003Ca href=\"https:\u002F\u002Fwww.iranicaonline.org\u002Farticles\u002Fmehragan\u002F\" rel=\"noopener nofollow\">https:\u002F\u002Fwww.iranicaonline.org\u002Farticles\u002Fmehragan\u002F\u003C\u002Fa>\u003C\u002Fli>\n\u003C\u002Fol>\n","2026-10-04T17:03:19+00:00",{"title":34,"description":35,"canonical":36,"og_image":25},"ماه مهر؛ نام، پیشینه و جشن مهرگان","ماه مهر یعنی چه و نامش از کجا آمده است؟ از ایزد پیمان در اوستا تا جای مهر در پاییز و داستان جشن باستانی مهرگان در شانزدهم مهر.","https:\u002F\u002Fyadetbemoone.ir\u002Fblog\u002Fماه-مهر",[38,42,45,48,51],{"level":39,"id":40,"text":41},2,"heading-1","مهر یعنی چه و از کجا آمده است؟",{"level":39,"id":43,"text":44},"heading-2","مهر در سال کجا می‌ایستد؟",{"level":39,"id":46,"text":47},"heading-3","ابوریحان بیرونی؛ کسی که جشن‌ها را ثبت کرد",{"level":39,"id":49,"text":50},"heading-4","مهرگان؛ جشن میانهٔ مهر",{"level":39,"id":52,"text":53},"heading-5","منابع",[55,63,71],{"slug":56,"title":57,"excerpt":58,"category":59,"tags":60,"author_name":20,"published_at":62,"jalali_date":22,"jalali_long":23,"gregorian_date":24,"featured_image_url":25,"reading_minutes":26,"reading_minutes_fa":27,"comments_count":28,"comments_count_fa":29,"is_featured":30},"ماه-آذر","ماه آذر؛ ماه آتش و شب یلدا","آذر نهمین ماه سال و واپسین ماه پاییز است و نامش یعنی «آتش»؛ نامی که از اوستا تا امروز رسیده است. این‌جا می‌خوانی آذر یعنی چه، در سال کجا می‌ایستد و با آذر جشن و شب یلدا چه نسبتی دارد.",{"slug":9,"name":10},[61],{"slug":18,"name":19},"2026-10-04T16:35:23+00:00",{"slug":64,"title":65,"excerpt":66,"category":67,"tags":68,"author_name":20,"published_at":70,"jalali_date":22,"jalali_long":23,"gregorian_date":24,"featured_image_url":25,"reading_minutes":26,"reading_minutes_fa":27,"comments_count":28,"comments_count_fa":29,"is_featured":30},"ماه-آبان","ماه آبان؛ ماه آب‌ها و جشن آبانگان","آبان هشتمین ماه سال و دومین ماه پاییز است و نامش یعنی «آب‌ها»؛ نامی که با آناهیتا، ایزدبانوی آب‌ها، گره خورده است. این‌جا می‌خوانی آبان یعنی چه، در سال کجا می‌ایستد و جشن آبانگان چه آیینی دارد.",{"slug":9,"name":10},[69],{"slug":18,"name":19},"2026-10-04T16:35:12+00:00",{"slug":72,"title":73,"excerpt":74,"category":75,"tags":76,"author_name":20,"published_at":78,"jalali_date":22,"jalali_long":23,"gregorian_date":24,"featured_image_url":25,"reading_minutes":79,"reading_minutes_fa":80,"comments_count":28,"comments_count_fa":29,"is_featured":30},"ماه-شهریور","ماه شهریور؛ شهریاری برگزیده","شهریور ششمین ماه سال و واپسین ماه تابستان است؛ از اوستایی خشتره ویریه به معنی کشور و شهریاری برگزیده. این‌جا می‌خوانی شهریور نگهبان چه بود، شهریورگان چه جشنی است و این ماه در سال کجا می‌ایستد.",{"slug":9,"name":10},[77],{"slug":18,"name":19},"2026-10-04T16:34:01+00:00",3,"۳",{"slug":72,"title":73},{"slug":64,"title":65}]