ماه بهمن؛ اندیشهٔ نیک، جشن سده و بهمنگان

ماه بهمن یازدهمین ماه سال و دومین ماه زمستان است؛ سی‌روزه است و امسال ۱ بهمن پنجشنبه است (۲۱ ژانویه ۲۰۲۷). همین ماه میزبان مهم‌ترین جشن آتش زمستان، یعنی جشن سده در ۱۰ بهمن، است.

اگر می‌خواهی بدانی «بهمن» یعنی چه، سده چرا در بهمن است و این ماه چه مناسبت‌هایی دارد، این شناسنامهٔ کوتاه برای توست.

«بهمن» یعنی چه؟

«بهمن» شکل امروزِ نام اوستایی Vohu Manah (وُهُومَنَه) به معنی «اندیشهٔ نیک» است؛ در فارسی میانه Wahman (وَهمن) می‌شد و به فارسی امروز «بهمن» رسید [۱]. پس نام این ماه یعنی «ماه اندیشهٔ نیک».

بهمن در سنت زرتشتی نگهبان چارپایان دانسته می‌شود؛ یعنی همان‌طور که نامش از فکر نیک می‌آید، کارش هم پاسداری از گله و رمه است [۲]. پیشینهٔ نام ماه‌ها و روزها را در تقویم ایران باستان ببین و ساختار ماه‌های خورشیدی را در تقویم شمسی چیست بخوان.

بهمن در سال کجاست؟

بهمن ماه یازدهم است: ده ماه رفته و فقط اسفند مانده. همیشه سی روز دارد. در تقویم میلادی تقریباً از ۲۱ ژانویه تا ۱۹ فوریه (۲۰۲۷) می‌افتد؛ یعنی قلب زمستان.

در تقویم سنتی، ۱۰ بهمن پایان «چلهٔ بزرگ» است: چهل روزی که از ۱ دی شروع شده بود، در ۱۰ بهمن تمام می‌شود و از ۱۱ بهمن چلهٔ کوچک می‌آید [۲]. برای همین ۱۰ بهمن در فرهنگ قدیم نقطهٔ عطف زمستان بود؛ پایان چلهٔ بزرگ و آغاز چلهٔ کوچک.

جشن سده؛ آتشِ ۱۰ بهمن

مهم‌ترین چیزی که بهمن دارد، جشن سده است: جشنی زمستانی با آتش‌افروزی در روز دهم بهمن، یعنی پنجاه روز مانده به نوروز [۲]. امسال سده شنبه ۱۰ بهمن است (۳۰ ژانویه ۲۰۲۷) و در تقویم رسمی با نام «جشن سده، گرامیداشت کشف آتش به دست هوشنگ شاه» ثبت شده است [۳].

«سده» یعنی چه؟ رایج‌ترین توضیحی که نویسندگان قدیم داده‌اند این است که سده، صدمین روز «زمستان بزرگ» است؛ زمستانی پنج‌ماهه که از اول آبان حساب می‌شد و دهم بهمن روز صدمش می‌افتاد (به گزارش ابوریحان بیرونی) [۲]. توضیح دیگری هم هست: پنجاه روز و پنجاه شب مانده به نوروز، روی هم صد می‌شود [۲]. کدام درست است؟ ریشه‌شناسی سده قطعی نیست و ایرانیکا هر دو را نقل می‌کند [۲]؛ پس «صد» را معنای محتمل بدان، نه حکم قطعی.

افسانه‌اش را هم باید مثل افسانه شنید: روایت است که هوشنگ‌شاه، از شاهان پیشدادی، وقتی می‌خواست با سنگ ماری را بزند، جرقه پرید و آتش کشف شد و به شکرانه‌اش جشن گرفتند؛ این داستان در شاهنامه و در نوشته‌های بیرونی آمده است [۲]. در متن‌های زرتشتی کهن ردی از سده نیست، اما از شاهنامه و دربارهای سامانی و غزنوی و سلجوقی گزارش‌های جشن سده داریم [۲]. سده امروز هم در کرمان و یزد با آتش زنده است [۲].

بهمنگان و مناسبت‌های بهمن

روز دوم بهمن هم‌نام خود ماه است و جشن به شمار می‌رفت. دوم بهمن «بهمنگان» است: جشنی به نام بهمن، نگهبان چارپایان، به گزارش بیرونی [۲]. در قدیم این روز را گرامی می‌داشتند؛ امروز بیشتر نامی است که در تقویم می‌بینی.

مناسبت‌های دیگر بهمن را فقط نشانی می‌دهم، چون هر کدام صفحهٔ خودشان را دارند: سپندارمذگان، جشن زمین و زنان، ۲۹ بهمن است (امسال پنجشنبه) و ماجرای «۲۹ بهمن یا ۵ اسفند» را در سپندارمذگان روز عشق بخوان. ولنتاین هم ۲۵ بهمن است (امسال یکشنبه) و داستانش در تاریخچهٔ ولنتاین آمده. بقیهٔ ماه‌ها را هم در تقویم شمسی پیدا می‌کنی.

یادت بمونه: بهمن ماهِ اندیشهٔ نیک و ماهِ آتش است؛ اگر تا ۱۰ بهمن سرما اذیتت کرد، یادت باشد قدیمی‌ها همین روز را جشن می‌گرفتند چون پایان چلهٔ بزرگ بود.

منابع

1. Encyclopaedia Iranica (1988). BAHMAN. Encyclopaedia Iranica, III(4), 487–488. https://www.iranicaonline.org/articles/bahman-vohu-manah/
2. Krasnowolska, A. (2009). SADA FESTIVAL. Encyclopaedia Iranica. https://www.iranicaonline.org/articles/sada-festival
3. time.ir. جشن سده، گرامیداشت کشف آتش به دست هوشنگ شاه (۱۰ بهمن ۱۴۰۵). https://www.time.ir/fa/event/list/0/1405/11/10