شب یلدا

شب آخر آذر و بلندترین شب سال. در این شب خانواده‌ها دور هم جمع می‌شوند، میوه و آجیل و شیرینی می‌خورند و قصه و شعر و فال حافظ می‌گیرند. نام دیگرش «شب چله» است.

دوشنبه ۳۰ آذر ۱۴۰۵ (۲۱ دسامبر ۲۰۲۶). سال بعد سه‌شنبه ۳۰ آذر ۱۴۰۶ (۲۱ دسامبر ۲۰۲۷) و بعد از آن چهارشنبه ۳۰ آذر ۱۴۰۷ (۲۰ دسامبر ۲۰۲۸) است. این مناسبت در time.ir هم ۳۰ آذر ثبت شده است.

محور زمین کج است و نزدیک ۲۱ تا ۲۲ دسامبر نیم‌کرهٔ شمالی بیشترین کجی را از خورشید دارد؛ خورشید کوتاه‌ترین مسیر سال را می‌پیماید و از فردا روزها آرام‌آرام بلندتر می‌شوند. بر پایهٔ داده‌های رصدخانهٔ نیروی دریایی آمریکا، شب یلدای امسال در تهران حدود ۱۴ ساعت و ۱۶ دقیقه است. تاریخ و شرح کامل‌تر در تاریخچه شب یلدا آمده است.

«یلدا» واژه‌ای سریانی به معنی «میلاد» است؛ لغت‌نامهٔ دهخدا می‌نویسد چون این شب را با میلاد مسیح تطبیق می‌کردند، این نام را گرفته. «چله» از «چهل» می‌آید: چلهٔ بزرگ از ۱ دی تا ۱۱ بهمن چهل روز است و شب آغازش را شب چله یا یلدا می‌نامند.

یونسکو میوه‌های سرخ را نماد گرما در این شب می‌داند و انار و هندوانه جزو همین میوه‌ها هستند. دربارهٔ هندوانه، ایرانیکا می‌نویسد هندوانه‌ای که از تابستان نگه داشته‌اند از رایج‌ترین خوراکی‌های این شب است و باور مردم این است که در تابستان از آسیب گرما نگه می‌دارد؛ این باور مردم است، نه توصیهٔ سلامت. هر رسم را با منبعش در آداب و رسوم شب یلدا نوشته‌ایم.

ایرانیکا حافظ را محبوب‌ترین شاعر فارسی می‌داند و می‌نویسد اگر در خانه‌ای ایرانی کتاب شعری باشد، به احتمال زیاد دیوان اوست؛ فال گرفتن از دیوانش دست‌کم از سدهٔ نهم هجری سند دارد. اینکه از کی با یلدا گره خورده، سند روشنی ندارد و رسمی زنده است. روش گرفتن فال در چرا شب یلدا فال حافظ می‌گیرند آمده است.

در منابعی که بررسی کردیم، از جمله ایرانیکا، چنین ادعایی پیدا نکردیم. میترا ایزد پیمان در متن‌های ایرانی است و آیین رومی میتراس هم واقعاً بوده. دهخدا این ادعا را نقل می‌کند، اما در مقاله‌های ایرانیکا دربارهٔ چله و سده اثری از آن نیست؛ پس «یلدا تولد میترا» بیشتر باور رایج است تا سند تاریخی. جزئیاتش در میترا و شب یلدا است.

دو مناسبت جدا هستند: یلدا شب ۳۰ آذر است (امسال ۲۱ دسامبر) و کریسمس ۲۵ دسامبر. پیوندشان در نام است: دهخدا می‌نویسد «یلدا» یعنی «میلاد» و چون این شب را با میلاد مسیح تطبیق می‌کردند، این نام را گرفته؛ ایرانیکا هم می‌نویسد در دورهٔ اسلامی این شب با مسیحیت پیوند داده می‌شد.

بله. یونسکو در ۱۴۰۱ (۲۰۲۲) «یلدا/چلّه» را، با پروندهٔ مشترک ایران و افغانستان، در فهرست نمایندهٔ میراث فرهنگی ناملموس بشریت ثبت کرد. این ثبت دربارهٔ یک رسم زنده است و دربارهٔ قدمتش حکمی نمی‌دهد.

یونسکو هدیه دادن به عروس‌ها، بچه‌ها و خانوادهٔ تازهٔ همسر را از کارهای این شب می‌شمارد. ایرانیکا می‌نویسد در برخی جاها پسری که نامزد دارد، طبقی با هفت جور میوه و چند هدیه برای نامزدش می‌فرستد. در خراسان جنوبی، به نوشتهٔ خبرگزاری میراث آریا، خانوادهٔ داماد برای دختران تازه‌نامزد سینی تنقلات و میوه یا لباس زمستانی می‌فرستد. جزئیاتش در آداب و رسوم شب یلدا است.