سپندارمذگان روز عشق ایرانی است یا جشن زن و زمین؟
سپندارمذگان جشن کهن زمین و زنان است. ۲۹ بهمن است یا ۵ اسفند؟ مژدگیران چیست و «روز عشق» نام کهن این جشن است یا لقبی تازه؟ پاسخ را از منابع بخوان.
سپندارمذگان جشنی کهن برای زمین و زنان است، در روز سپندارمذ از ماه سپندارمذ. امسال ۲۹ بهمن ۱۴۰۵ (پنجشنبه، ۱۸ فوریه ۲۰۲۷) در تقویم time.ir با نام «جشن سپندارمذگان و روز عشق» ثبت شده است [۱]. پس آیا سپندارمذگان روز عشق ایرانی است؟ جواب راستش «کمی بله، کمی نه» است: ابوریحان بیرونی از جشن زنان و بخشش مردان به آنان میگوید، اما نام «روز عشق» در منابعی که خواندیم لقبی امروزی به نظر می‌رسد.
۲۹ بهمن است یا ۵ اسفند؟
تقویم time.ir این جشن را در ۲۹ بهمن ثبت کرده است [۱]. همان تقویم ۵ اسفند را «روز بزرگداشت خواجه نصیرالدین طوسی و روز مهندس» می‌نامد [۲].
دلیل اختلاف از ساختار تقویم می‌آید. در گاه‌شمار زرتشتی هر ماه سی روز است و هر روز نامی دارد (نام سی روز را در تقویم ایران باستان می‌بینی)؛ جشن سپندارمذگان وقتی است که نام روز و نام ماه یکی شود، یعنی روز پنجم اسفند. اما در تقویم خورشیدی امروز هر یک از شش ماه نخست سی‌ویک روز دارد (تقویم شمسی چیست ساختار ماه‌ها را شرح داده). به گزارش time.ir همین تفاوت باعث شده این جشن در تقویم خورشیدی روی ۲۹ بهمن بنشیند؛ بعضی منابع جدید هم تاریخ را شش روز جابه‌جا کرده‌اند [۱]. در بعضی نوشته‌ها هم هنوز ۵ اسفند آمده است.
| سال | ۲۹ بهمن | ۵ اسفند |
|---|---|---|
| ۱۴۰۵ | پنجشنبه (۱۸ فوریه ۲۰۲۷) | چهارشنبه (۲۴ فوریه ۲۰۲۷) |
| ۱۴۰۶ | جمعه (۱۸ فوریه ۲۰۲۸) | پنجشنبه (۲۴ فوریه ۲۰۲۸) |
| ۱۴۰۷ | شنبه (۱۷ فوریه ۲۰۲۹) | جمعه (۲۳ فوریه ۲۰۲۹) |
هیچکدام تعطیل رسمی نیست. اگر با تقویم‌های رایج هماهنگ باشی، ۲۹ بهمن؛ اگر عدد ۵ برایت مهم است، ۵ اسفند. هر دو روز برای قدردانی خوب‌اند.
سپندارمذ کیست؟
سپندارمذ (اسفندارمذ هم میگویند) همان «سپنتهٔ آرمئیتی» اوستایی است، یکی از شش امشاسپند، یاران اهورامزدا در دین زرتشتی. «آرمئیتی» به معنای پارسایی و ارادت است و «سپنته» یعنی پُربرکت و مقدس؛ او را با زمین پیوند میدهند [۳].
روز پنجم هر ماه و ماه دوازدهم، یعنی اسفند، به او اختصاص دارد. وقتی نام روز و ماه یکی میشود، «جشن همنام» برگزار میشد؛ بنابراین جشن سپندارمذگان در پنجم ماه دوازدهم بود [۳]. چون سپندارمذ نگهبان زمین است، این جشن فقط جشن زنان نبود: جشن کشاورزان هم شناخته میشد و از رسم‌هایش دور کردن حشرات و خزندگان بود [۳].
مژدگیران: هدیهٔ مردان به زنان
یکی از کهن‌ترین توصیف‌های این رسم، از ابوریحان بیرونی است، حدود سال ۱۰۰۰ میلادی. به نقل ایرانیکا از ترجمهٔ انگلیسی آثارالباقیه، او می‌نویسد که اسفندارمذ نگهبان زمین است و نگهبان زن نیک، پاکدامن و نیکوکاری که شوهرش را دوست دارد. در گذشته این روز جشن ویژهٔ زنان بود و مردان به آنان بخشش‌های فراوان می‌کردند. بیرونی می‌افزاید که این رسم هنوز در اصفهان، ری و چند ناحیهٔ دیگر رایج است و به فارسی «مژدگیران» میگویند [۴]. (ایرانیکا این واژه را «مزد گرفتن» ترجمه کرده؛ گاهی «مزدگیران» هم نوشته میشود.)
بیرونی یک نکتهٔ شنیدنی هم دارد: در این روز مردم کشمش آفتابی و دانهٔ انار می‌خوردند و باور داشتند پادزهر نیش عقرب است [۴].
ردپای این رسم در سده‌های اخیر هم ثبت شده. حبیب برجیان در ایرانیکا از جشن «اسبندی» در منطقهٔ کاشان می‌نویسد: شب آخر و روز اول اسفند در گاه‌شمار محلی سی‌روزهٔ کاشان، که برابر ۲۵ بهمن در تقویم رسمی بود. زنان را می‌ستودند، به کشاورزان هدیه می‌دادند، خزندگان را از خانه می‌راندند و خانه‌تکانی می‌کردند. به نظر برجیان رسم‌های اسبندی بسیار شبیه جشن سپندارمذ است و نامش هم شاید شکل کوتاه‌شدهٔ «سپندارمذگان» باشد [۴].
واقعاً «روز عشق ایرانی» است؟
اول ببین منابع کهن چه میگویند. بیرونی از جشن زنان و هدیهدادن مردان میگوید [۴]. ایرانیکا هم این روز را جشن زنان و کشاورزان توصیف میکند [۳]. هیچکدام آن را «روز عشق» نمینامند، آنطور که امروز از «روز عشق» میفهمیم. البته بیرونی از «زنی که شوهرش را دوست دارد» یاد میکند و معنای ریشهای نام سپندارمذ پارسایی و ارادت است؛ اما این هنوز «روز عشق» به معنای امروزی نیست.
نام «روز عشق ایرانی» از کجا آمده؟ ما نتوانستیم بفهمیم از کی و از کجا. خود time.ir در توضیح این روز میگوید سپندارمذگان را «روز عشق ایرانی» نیز خوانده‌اند [۱]. قدیمی‌ترین نمونه‌ای که پیدا کردیم، گزارشی از خبرآنلاین در ۲۵ بهمن ۱۳۸۷ است که سپندارمذگان را پاسخ ایرانی به ولنتاین معرفی میکند [۵]. همان گزارش ادعاهایی دارد که منبعی پشتشان نیست و با گفتهٔ بیرونی هم نمی‌خواند، مثل هدیهدادن زنان به مردان.
نتیجه: به نظر می‌رسد «روز عشق» برداشتی تازه از جشنی کهن باشد: در منابع کهنی که خواندیم این نام نیست و قدیمی‌ترین ردپایی که یافتیم از ۱۳۸۷ است. هیچ ایرادی ندارد که امروز آن را روز عشق و قدردانی بنامی؛ فقط بهتر است بدانی این اسم جدید است و آنچه در منابع آمده، بزرگداشت زنان و زمین است.
رابطهاش با ولنتاین چیست؟
ولنتاین ۱۴ فوریه است، امسال یکشنبه ۲۵ بهمن ۱۴۰۵، و نام یک (یا چند) شهید مسیحی را دارد؛ ریشهاش جداست. ایرانیکا یک همزمانی جالب هم ثبت کرده: جشن اسبندی کاشان در تقویم رسمی روی ۲۵ بهمن (۱۴ فوریه) میافتاد و به نوشتهٔ برجیان به ولنتاین شباهت دارد؛ اما او این همزمانی را «تصادف محض» میخواند [۴].
اگر میخواهی بدانی ولنتاین از کجا آمده و چطور روز عشق شد، تاریخچهٔ ولنتاین را ببین.
امروز چطور میشود گرامیاش داشت؟
اینها پیشنهاد خودماناند، نه رسم کهن:
- مثل مژدگیران قدیمی، به زنان زندگیات پیامی یا هدیهای بده: مادر، همسر، خواهر، دوست. اگر متن میخواهی، متن و پیامک تبریک جمع شده است.
- چون سپندارمذ نگهبان زمین است، اگر هوای جایت اجازه میدهد یک گلدان یا نهال بکار؛ کار کوچکی که با معنای نامش جور است.
اگر «روز مادر» را هم میپرسی، در time.ir روز مادر ۱۴۰۵ نهم آذر است [۶]؛ متن تبریک روز مادر برایش آماده است. تاریخ بقیهٔ مناسبتها را در تقویم مناسبتهای سال ۱۴۰۵ ببین.
یادت بمونه: سپندارمذگان در منابع کهن جشن زنان و زمین است؛ «روز عشق» لقب تازه‌ای است که امروز به آن داده‌ایم. هر دو را میشود گرامی داشت، فقط بهتر است فرقشان را بدانی.
منابع
- time.ir. جشن سپندارمذگان و روز عشق (۲۹ بهمن). https://www.time.ir/fa/event/list/0/1405/11/29 ؛ توضیح مناسبت: https://www.time.ir/event/detail/131
- time.ir. روز بزرگداشت خواجه نصیرالدین طوسی و روز مهندس (۵ اسفند). https://www.time.ir/fa/event/list/0/1405/12/5
- Boyce, M. (1986; updated 2013). Armaiti. Encyclopaedia Iranica, 2(4), 413–415. https://iranicaonline.org/articles/armaiti
- Borjian, H. (2012). Kashan vi. The Esbandi festival. Encyclopaedia Iranica, 16(1), 29–32. https://www.iranicaonline.org/articles/kashan-vi-the-esbandi-festival
- خبرآنلاین (۱۳۸۷). ولنتاین از کجا آمد و چرا رشد کرد؟ https://www.khabaronline.ir/news/3798
- time.ir. ولادت حضرت فاطمه زهرا (س) و روز مادر (۹ آذر). https://www.time.ir/fa/event/list/0/1405/9/9
دیدگاه‌ها