چرا شب یلدا فال حافظ می‌گیرند؟ ریشه و روش آن
چرا شب یلدا فال حافظ می‌گیریم؟ دلیل‌هایی که منبع دارند، اینکه این رسم را دقیقاً نمی‌شود تاریخ‌گذاری کرد، روش گرفتن فال (نیت، باز کردن دیوان، خواندن) و چند بیت معروف.
چرا شب یلدا فال حافظ می‌گیرند؟ ایرانیکا می‌نویسد اگر در خانه‌ای ایرانی کتاب شعری باشد، به احتمال زیاد دیوان حافظ است [۱]، و فال گرفتن از آن دست‌کم از سدهٔ نهم هجری سند دارد [۶]. اینکه چرا دقیقاً یلدا، سندی ندارد و حدس ما ساده است: یلدا شب دور هم نشستن است. حافظ‌خوانی هم از کی در یلدا رسم شده، سند روشنی ندارد؛ پس آن را «رسم» می‌گوییم، نه «تاریخ». امسال یلدا دوشنبه ۳۰ آذر ۱۴۰۵ است و روش گرفتن فال و چند بیت نمونه را در ادامه می‌خوانی.
چرا حافظ و نه شاعر دیگر؟
سه دلیلِ محتمل هست: دو تا بر واقعیت‌های مستند تکیه دارد (محبوبیت حافظ و لقب «لسان‌الغیب») و یکی حدس ماست. اینکه خودِ اینها دلیلِ فال شده باشند، سندی ندارد.
محبوب‌ترین شاعر. دانشنامهٔ ایرانیکا می‌نویسد حافظ محبوب‌ترین شاعر فارسی است و اگر در خانه‌ای ایرانی کتاب شعری باشد، به احتمال زیاد دیوان حافظ است؛ بیت‌های بسیاری از او ضرب‌المثل شده و کم نیستند کسانی که چند غزلش را از بر دارند [۱]. برای فالی که قرار است همه در آن شریک باشند، کتابی که به احتمال زیاد در خانه هست طبیعی‌ترین انتخاب است.
نام «لسان‌الغیب». لقب «لسان‌الغیب» (زبان غیب) در منابع سدهٔ نهم هجری دیده می‌شود: در کتابی از ابوبکر طهرانی، نوشته‌شده میان سال‌های ۸۷۵ و ۸۸۳ هجری قمری، درویشان اهل ذوق دیوان حافظ را «لسان‌الغیب» می‌نامند [۲]. یعنی کمتر از صد سال پس از مرگ شاعر (حدود ۷۹۲ هجری قمری، برابر ۱۳۹۰ میلادی)، بعضی درویشان اهل ذوق دیوانش را «زبان غیب» می‌خواندند [۲].
یلدا شب جمع است (نظر ما). ایرانیکا فال را کاری گروهی هم توصیف میکند [۳]، و یلدا شبی است که چند نسل دور هم می‌نشینند. این دو خوب به هم می‌خورند. این فقط حدس ماست و سندی برایش نداریم.
چطور فال حافظ بگیریم؟
روشی که در خانهها رایج است ساده است:
- نیت کن. در دل به چیزی فکر کن که میخواهی از حافظ بپرسی، یا فقط بگو «حافظ جان، امشب برایم چه داری؟».
- دیوان را باز کن. بیحساب، هر جا باز شد؛ غزلی که در صفحهٔ باز شده فال توست [۳]. برخی خانوادهها قاعدهٔ دیگری دارند، مثلاً از اولین غزل صفحهٔ راست شروع میکنند. این سلیقهای است و در منابع روش واحدی نیست.
- غزل را بلند بخوان. معمولاً یک نفر میخواند و بقیه گوش میدهند.
- ببین با حال امشبت چه نسبتی دارد. فال حافظ پیشبینی نیست؛ رسمی است برای شعر خواندن و فکر کردن. بیتی را که به دلت نشست برای خودت نگه دار.
اگر چند نفر باشید
ایرانیکا روش گروهی را این‌طور شرح می‌دهد [۳]:
- یک نفر دیوان را تصادفی باز میکند؛ غزلِ همان صفحه فالِ نفر اول است.
- غزل‌های بعدی به‌ترتیب نشستن به بقیه می‌رسد.
- بعد از هر فال، یک یا سه بیت از غزل بعدی را هم می‌خوانند، به‌عنوان «شاهد» همان فال (به نقلی هم بیت اول یا هفتم).
- غزلی که یک بار برای کسی آمده، برای نفر دیگری تکرار نمی‌شود.
چند بار؟
ایرانیکا باوری مردمی را هم نقل میکند: بیش از سه بار نباید از دیوان فال گرفت، وگرنه ممکن است شاعر برنجد [۴]. شوخیای است نیمهجدی، و به هر حال بهانهٔ خوبی برای تمام کردن فال.
چند بیت معروف برای نمونه
این بیتها به نقل از متن ویکینبشته از چاپ قزوینی و غنی است [۵]؛ املای آن چاپ را به شیوهٔ امروز نوشتهایم و کلمهها همان است. فال واقعی را از خود دیوان بگیر؛ اینها فقط نمونهاند. «معنی ساده» برداشت خود ماست.
غزل ۱
الا یا ایها الساقی ادر کأسا و ناولها که عشق آسان نمود اوّل ولی افتاد مشکلها
معنی ساده: ساقی را صدا می‌زند و جام می‌خواهد؛ می‌گوید عشق اول آسان به نظر می‌رسید، اما سختی‌ها پیش آمد.
غزل ۳
اگر آن ترک شیرازی به دست آرد دل ما را به خال هندویش بخشم سمرقند و بخارا را
معنی ساده: اگر آن زیباروی شیرازی دل ما را به دست بیاورد، به‌خاطر خال هندوی او سمرقند و بخارا را می‌بخشم.
غزل ۲۵۱ (بیت چهارم)
برآی ای صبح روشن‌دل خدا را که بس تاریک می‌بینم شب هجر
معنی ساده: از صبح می‌خواهد بیاید، چون شب جدایی خیلی تاریک است.
غزل ۲۵۵ (بیت چهارم)
دور گردون گر دو روزی بر مراد ما نرفت دائماً یکسان نباشد حال دوران غم مخور
معنی ساده: اگر روزگار چند روزی به کام ما نگشت، حال دنیا همیشه یک‌جور نمی‌ماند؛ غصه نخور.
بیت غزل ۲۵۱ به شب یلدا می‌خورد: از شبی تاریک می‌گوید که منتظر صبح است. البته این برداشت ماست، نه تفسیر رسمی.
فال حافظ از کی در یلدا رسم شد؟
چیزی که سند دارد دو تکه است و این دو تکه را نمی‌شود با اطمینان به هم چسباند.
- فال گرفتن از دیوان حافظ: ایرانیکا یکی از قدیمی‌ترین اشاره‌ها به این کار را در همان کتاب ابوبکر طهرانی (حدود ۸۷۵ تا ۸۸۳ هجری) می‌داند [۶]. فال گرفتن از کتاب شعر پیش از حافظ هم رسم بوده؛ ایرانیکا نمونه‌هایی از گشودن کتاب شعر برای تفأل پیش از او می‌آورد، و از قرآن و مثنوی هم برای همین کار نام می‌برد [۶][۳].
- فال حافظ در شب چله: قدیمی‌ترین توصیفی که پیدا کردیم، مقالهٔ ایرانیکا در ۱۹۹۰ است که فال حافظ را از سرگرمی‌های محبوب و رایج شب چله می‌نامد [۴]؛ منبع‌های این مقاله پژوهش‌های فولکلوریک دههٔ ۱۳۵۰ و ۱۳۶۰ است.
پس «حافظ‌خوانی در یلدا» چند سال است؟ نمی‌دانیم. جمله‌هایی مثل «چند صد سال است» یا «از همان ساعت‌های پس از مرگ حافظ» در اینترنت زیاد دیده می‌شود، اما سندی برایشان پیدا نکردیم.
روایتی معروف می‌گوید فال حافظ از ماجرای خاکسپاری او شروع شد. بی‌بی‌سی که این روایت را نقل میکند، از نامه‌ای در سال ۱۷۶۸ میلادی نقل میکند که نویسنده‌اش، یک اشراف‌زادهٔ مجار، این قصه را «جایی خوانده» بود: بعضی اهل دین به‌خاطر بی‌بندوباری‌ای که در شعر او می‌دیدند دربارهٔ چگونگی خاکسپاری او مردد بودند و اختلاف شد [۷]. ایرانیکا هم دربارهٔ حکایت‌های تذکره‌ها هشدار می‌دهد که سند زندگی‌نامهٔ حافظ نیستند [۲]. پس این قصه را «روایت» بخوان، نه تاریخ.
یادت بمونه: فال حافظ رسمی است برای شعر خواندن در جمع، نه پیشبینی آینده؛ و ما سند روشنی برای تاریخش پیدا نکردیم.
برای رسم‌های دیگر این شب آداب و رسوم شب یلدا را ببین، و اگر دنبال ریشهٔ خود شب هستی، تاریخچه شب یلدا را. بقیهٔ نوشته‌ها هم در صفحهٔ شب یلدا پیدا می‌شود.
منابع
- Yarshater, E. (2002). Hafez i. An overview. Encyclopaedia Iranica, vol. XI, pp. 461–465. https://www.iranicaonline.org/articles/hafez-i
- Khorramshahi, B. (2002). Hafez ii. Hafez's life and times. Encyclopaedia Iranica, vol. XI, pp. 465–469. https://www.iranicaonline.org/articles/hafez-ii
- Omidsalar, M. (1995). Divination. Encyclopaedia Iranica, vol. VII, pp. 440–443. https://www.iranicaonline.org/articles/divination
- Omidsalar, M. (1990). ČELLA, i. In Persian folklore. Encyclopaedia Iranica, vol. V, pp. 123–125. https://www.iranicaonline.org/articles/cella-term-referring-to-any-forty-day-period
- حافظ شیرازی. دیوان حافظ، تصحیح محمد قزوینی و قاسم غنی (تهران، ۱۳۲۰). متن در ویکینبشته: https://fa.wikisource.org/wiki/دیوان_حافظ
- Afshar, I. (1999). Fāl-nāma. Encyclopaedia Iranica, vol. IX, pp. 172–176. https://www.iranicaonline.org/articles/fal-nama
- BBC Travel (2018). Iran's fascinating way to tell fortunes. https://www.bbc.com/travel/article/20181023-irans-fascinating-way-to-tell-fortunes
دیدگاه‌ها