نوروز در استان‌های ایران؛ از نوروز بل تا تکم‌گردانی

نوروز در همهٔ ایران جشن سال نو است و بیشتر کارهایش هم یکی است: خانه‌تکانی، سبزه، هفت‌سین، دید و بازدید. آنچه از استانی به استان دیگر فرق می‌کند، آیین‌های محلی است، و خیلی‌هایشان را فقط با نام شهر یا روستا می‌شود شناخت. اگر کل نوروز را می‌خواهی، از صفحهٔ نوروز شروع کن.

این نوشته به هشت جا سر می‌زند که برای هر کدام منبع پیدا کرده‌ایم: گیلان، آذربایجان، کردستان، سه استان خراسان، یزد و قشم. آخر راه هم به یک آواز می‌رسیم، نوروزخوانی، که در چند استان بود. برای هر آیین می‌نویسیم کجا و کی برگزار می‌شود و، تا جایی که منبع می‌گوید، امروز زنده است یا کم‌رنگ. نوروز بل گیلان در نیمهٔ مرداد است و نوروز صیاد قشم در اول مرداد؛ هر دو به گاه‌شماری دیگر تعلق دارند.

نوروز در استان‌ها، در یک نگاه

استان	آیین	زمان	وضعیت در گزارش‌ها
گیلان	نوروز بل	نیمهٔ مرداد	در مرداد ۱۴۰۵ در هالیدشت برگزار شد [۱]
آذربایجان	تکم‌گردانی و شال‌اندازی	هفته‌های آخر سال	تکم‌گردانی کم‌رنگ شده؛ شال‌اندازی در گزارش ۱۴۰۱ هنوز در بعضی روستاها بود [۲]
کردستان	آتش بر بلندی‌ها	آخرین شب سال	در گزارش ۱۳۹۶ از پالنگان [۳]
خراسان شمالی	کوزه‌شکنی و عیدی برون عروس	نوروز؛ چند روز مانده به عید	در گزارش ۱۴۰۲ هنوز در برخی نقاط دیده می‌شد [۴]
خراسان رضوی	لباس نو و سبزه‌بران	پیش از عید	هنوز، طبق گزارش ۱۴۰۵ [۵]
خراسان جنوبی	بی‌بی‌گردی	۱۲ فروردین	در مقالهٔ ۱۴۰۱ توصیف شده است [۶]
یزد	نوروز زرتشتیان	تابستان و بهار	در ۱۹۶۵ دیده شد؛ امروز در جامعهٔ زرتشتی ایران یک نوروز است [۷]
هرمزگان (قشم)	نوروز صیاد	اول مرداد (در برنامهٔ ۱۴۰۴، شهریور)	در گزارش‌های ۱۳۹۷ [۸] و ۱۴۰۴ [۹]
—	نوروزخوانی (آواز)	از اواسط اسفند	«خیلی محدود» در گزارش ۱۳۹۸ [۱۰]

دانشنامهٔ ایرانیکا (Encyclopaedia Iranica) می‌نویسد که تا جایی که سند داریم، نوروز یا در عمل یا در نیت، جشن آغاز بهار بوده است: وقتی خورشید دوباره نیرو می‌گیرد و طبیعت جان تازه‌ای می‌گیرد [۷]. پس تفاوت استان‌ها بیشتر در شکل است، نه در معنی. حالا راه می‌افتیم، از شمال.

گیلان: نوروز بل، آتشی در نیمهٔ مرداد

نوروز بل یعنی «آتش نوروزی». در گاه‌شمار دیلمی و گالشی گیلان، سال نو در نیمهٔ مرداد است، نه در فروردین. عصرِ آخرین شب سال کهنه، سرگالش روی بلندترین قلهٔ اطراف آتش می‌افروخت [۱۱]. مردم دورش می‌چرخیدند و سال نو را شادباش می‌گفتند [۱]. آتش دو خبر می‌داد: سال عوض شد، و وقت پایین آوردن دام‌ها از کوه رسیده است [۱۱].

تاریخ را گزارش‌ها بین ۱۳ تا ۱۷ مرداد نوشته‌اند. یکی از گیلان‌پژوهان علتش را این می‌داند که هر سرگالش آغاز سال را با روش خودش حساب می‌کرد؛ برای همین این آیین در مازندران با دو تا سه هفته اختلاف و حدود ۲۶ تیر برگزار می‌شد [۱۱].

نوروز بل کم‌کم از یاد رفته بود. از دههٔ ۸۰ در چند روستای کوهستانی املش دوباره زنده شد [۱۱]، و در ۱۳۹۶ خبر ثبتش با شمارهٔ ۱۳۷۱ در فهرست آثار ملی ناملموس منتشر شد [۱۲]. در مرداد ۱۴۰۵ هم، به نوشتهٔ انتخاب، در روستای هالیدشت املش برگزار شد [۱]. بعضی ریشه‌اش را جشن برداشت محصول و زمان پرداخت خراج می‌دانند [۱]؛ هر دو روایت در متن‌ها هست و معلوم نیست کدام اصل بوده.

آذربایجان: تکم‌گردانی و شال‌اندازی

از کوه‌های گیلان به غرب و شمال غربی برویم. آذری‌زبان‌های ایران، به‌ویژه در آذربایجان شرقی و غربی، آخرین ماه سال شمسی را «بایرام آیی» می‌گویند. به گفتهٔ یک کارشناس گردشگری شهری در گزارش ایمنا، مردم قدیم هر یک از چهار هفتهٔ آخر سال را به یکی از عناصر آب، باد، آتش و خاک نسبت می‌دادند و باور داشتند که زمین در همین هفته‌ها زنده می‌شود [۲].

در تکم‌گردانی، دوره‌گردها بز چوبی‌ای را با پشم سیاه بزهای منطقه می‌پوشاندند، در کوچه‌ها می‌گرداندند و با شعرهای ترکی آمدن بهار را جلوی هر خانه خبر می‌دادند. «تکم» در ترکی آذری یعنی بز نر. خانواده‌ها شیرینی یا پول می‌دادند، که اسمش «بایرام پایی» بود. این آیین یک هفته مانده به عید شروع می‌شد و تا شب عید ادامه داشت، ولی با شهرنشینی کم‌رنگ شده است [۲].

شال‌اندازی هم از رسم‌های همین منطقه است. در آخرین چهارشنبهٔ سال، پس از شام، جوان‌ها و نوجوان‌ها به پشت بام می‌روند و دستمالی چهارگوش را که به چند متر طناب بسته‌اند، از روزنهٔ سقف توی خانه آویزان می‌کنند. صاحب‌خانه آجیل، شیرینی، تخم‌مرغ آب‌پز یا پول در گوشهٔ آن می‌بندد و پسر آن را بالا می‌کشد؛ اگر پسر خواهان دختر آن خانه باشد، شال را بالا نمی‌کشد [۲]. در گزارش ۱۴۰۱ آمده که این رسم هنوز در بعضی روستاها هست، و شهریار هم آن را در منظومهٔ «حیدر بابایه سلام» آورده است [۲].

کردستان: آتش بر بلندی‌ها

کمی جنوب‌تر، در کردستان، آتش دوباره بر بلندی‌هاست، این بار در آخرین شب سال کهنه، هم بر بلندی‌ها و هم در شهرها و روستاها [۳]. دربارهٔ معنایش روایت‌های مختلفی هست: بعضی ماجرای کاوه آهنگر و ضحاک را می‌گویند و نوروز را روز پیروزی او می‌دانند، و بعضی آن را نشانه‌ای از آیین زرتشت می‌دانند [۳].

بی‌بی‌سی فارسی در فروردین ۱۳۹۶ روستای پالنگان در هورامان را یکی از نمادهای نوروز کردستان ایران خواند [۳]. از سال‌های بعد هنوز گزارش دیگری در دست نیست. همان گزارش نوشت که برای بسیاری از کردها، نوروز افزون بر جشن، مناسبتی سیاسی هم هست [۳].

خراسان شمالی: کوزه‌شکنی و عیدی برون عروس

از غرب به شمال شرقی می‌رویم، به خراسان شمالی. در کوزه‌شکنی، کوزه‌ای پر از آب و سکه را از پشت‌بام پایین می‌اندازند، معمولاً پسر بزرگ خانواده. شکستن کوزه نماد پاک شدن آلودگی‌های یک سال است، و آب و سکه برای دعوت ثروت، برکت و تندرستی به خانه گفته می‌شود [۴]. ایبنا آن را از معروف‌ترین آیین‌های نوروزی این استان می‌داند [۴]. کوزه‌شکنی در آذربایجان هم هست، ولی شب چهارشنبه‌سوری [۲].

عیدی برون عروس هم رسم همین استان است، که در گزارش ۱۴۰۲ هنوز در برخی نقاط دیده شده [۴]؛ شرحش در عیدی نوروز آمده.

در بجنورد، به گفتهٔ یک محقق فرهنگ عامیانه، آیین دیگری هم بود به نام «خله خله خلته گلده» که در زمان‌های قدیم هر سال انجام می‌شد. چند روز مانده به عید، جوان‌ها و نوجوان‌ها چهره‌شان را می‌پوشاندند، جلوی خانه‌ها شعری می‌خواندند و کمی کلوچه و آجیل می‌گرفتند [۴].

خراسان رضوی: لباس نو و سبزه‌بران

خراسان رضوی همسایهٔ جنوبی آن است. در کاشمر لباس نو بخش اصلی نوروز است. به گفتهٔ یک استاد دانشگاه و پژوهشگر فرهنگ عامیانه، مردم آن‌قدر به لباس نو اهمیت می‌دهند که گویا تا وقتی نیامده، نوروز هم نمی‌رسد [۵].

در دیزباد، اگر دختری نامزد داشت، خانوادهٔ داماد پیش از نوروز خنچه‌ای با سبزه برای خانوادهٔ دختر می‌بردند. اسم این رسم «سبزه‌بران» است و به گفتهٔ مهر (۱۴۰۵)، تشریفاتش کمتر شده، ولی هنوز پابرجاست [۵].

خانه‌تکانی هم اینجا جای خودش را دارد. به گفتهٔ یک نویسندهٔ تربت‌حیدریه، زنان آن شهر از قدیم با خانه‌تکانی به استقبال عید می‌رفتند، معمولاً از حدود ۲۰ روز مانده به عید [۵]. همان استاد دانشگاه، فلسفهٔ این رسم در کاشمر را به باور زرتشتیان دربارهٔ بازگشت فروهرها در پنج روز آخر سال نسبت می‌دهد. این را روایت او بدان، نه سند تاریخی [۵].

خراسان جنوبی: بی‌بی‌گردی در قاینات

بعد به جنوب خراسان می‌رسیم. به گفتهٔ مقاله‌ای از ۱۴۰۱، در شمال شهرستان قاینات، در روستاهای بسکاباد و کارشک (بخش نیم‌بلوک)، روز ۱۲ فروردین آیینی به نام بی‌بی‌گردی اجرا می‌شود [۶]. این آیین در پاییز ۱۳۹۶ با شمارهٔ ۱۴۵۷ در فهرست میراث ناملموس کشور ثبت شده و دو پژوهشگر دربارهٔ آن در نشریهٔ انسان‌شناسی نوشته‌اند [۶].

ما فقط چکیدهٔ مقاله را خوانده‌ایم، پس جزئیات خود رسم را اینجا نمی‌گوییم. اگر می‌خواهی بدانی در آن روز چه می‌کنند، مقالهٔ کاهنی و زعفرانلو [۶] را ببین.

یزد: نوروز زرتشتیان

از شرق به مرکز ایران، یزد، می‌آییم، جایی که زرتشتیان تا چند دهه پیش سه جشن نوروزی داشتند: دو جشن مذهبی در تابستان، به نام دادگاه پنجی و هاوزورو، و یک نوروز بهاری. در توصیف یکی از روستاهای یزد از سال ۱۹۶۵ میلادی، هر سه برگزار می‌شد [۷].

در ۱۹۳۹ (۱۳۱۸) زرتشتیان ایران گاه‌شمار فصلی را پذیرفتند، ولی بیشتر زرتشتیان یزد به گاه‌شمار قدیم برگشتند. در دههٔ ۱۹۷۰ (حدود ۱۳۵۰) اصلاح‌گران زرتشتی یزدی‌ها را هم همراه کردند، و از آن پس جامعهٔ زرتشتی ایران فقط یک گاه‌شمار دارد و نوروز را همراه نوروز رسمی (۱ فروردین) جشن می‌گیرد [۷].

قشم: نوروز صیاد، سال نوی صیادان

آخرین ایستگاه ما در جنوب است، جزیرهٔ قشم، و دوباره تقویمی که با فروردین کاری ندارد. نوروز صیاد آیین صیادان قشم است و در روستای سلخ برگزار می‌شود. در گزارش شبستان (۱۳۹۷) آمده که سال صید صیادان چهار فصل دارد و نخستین روز فصل «گرما» «نوروز صیاد» نامیده می‌شود؛ استاندار هرمزگان هم آن را «آغاز سال دریایی» خواند [۸]. روز آن در همان گزارش اول مرداد بود [۸]، و برنامهٔ ۱۴۰۴ برای ۱۹ و ۲۰ شهریور اعلام شده بود [۹]. صیادان آن روز صید نمی‌کنند؛ بومیان می‌گویند ماهی‌ها در این روز آزادند تا نسلشان را زیاد کنند [۸]. این باور خود صیادان است، نه حکم علمی.

در برنامهٔ ۱۳۹۷، که پانزدهمین دورهٔ جشن بود، رزیف‌خوانی و موسیقی محلی، مسابقه‌های غواصی و شنا و قایق پارویی، و نمایشگاه صنایع دستی بود [۸].

نوروزخوانی: آوازی که کم شنیده می‌شود

یک آواز هم هست که در چند استان این مسیر شنیده می‌شد: نوروزخوانی. خنیاگران دوره‌گرد از اواسط اسفند در شهرها و روستاها شعرهایی دربارهٔ بهار می‌خواندند، گاهی با حدیث و داستان و گاهی با طنز. بیشتر در مازندران، گیلان، گلستان، سمنان، کردستان، البرز، خراسان جنوبی و هرمزگان رواج داشت [۱۰].

در گزارش ۱۳۹۸ همشهری آمده که این آیین آن زمان «خیلی محدود» در بعضی روستاهای دورافتادهٔ شمال و جنوب البرز برگزار می‌شد. گاهی هم برای احیا، در روستاها و شهرهای بزرگ از جمله تهران، با دهل و سرنا اجرا می‌شد [۱۰]. نوروزخوانی استان گلستان هم در ۱۳۹۶ در فهرست میراث ملی ناملموس ثبت شده است [۱۰].

چرا این رسم‌ها فرق دارند؟

از گزارش‌ها دو سرنخ برمی‌آید.

• حساب زمان. در کوهستان‌های گیلان و مازندران گاه‌شمار دیلمی یا گالشی بود و هر سرگالش آغاز سال را با حساب خودش تعیین می‌کرد، برای همین نوروز بل در مازندران دو تا سه هفته دیرتر برگزار می‌شد [۱۱].
• کار مردم. آیین‌ها به کار مردم گره خورده‌اند: آتش نوروز بل وقت پایین آمدن دام‌ها از کوه را خبر می‌داد [۱۱]، و نوروز صیاد همزمان با آغاز فصل صید در قشم است [۸].

نام‌ها هم از زبان محلی‌اند: «بل» در گویش کوهستان گیلان یعنی شعلهٔ آتش [۱۱]، و «تکم» در ترکی آذری یعنی بز نر [۲]. با این حال هیچ‌کدام از این سرنخ‌ها تبیین کاملی از اختلاف استان‌ها نیست، و در منبع‌هایی که دیده‌ایم بررسی جامعی روی همهٔ استان‌ها پیدا نکردیم.

یادت بمونه: اگر کسی گفت نوروزشان در مرداد است، احتمالاً نوروز بل گیلان را می‌گوید (نیمهٔ مرداد) یا نوروز صیاد قشم (اول مرداد؛ برنامهٔ ۱۴۰۴ در شهریور بود). هیچ‌کدام در فروردین نیستند.

اگر دنبال آداب عمومی نوروز هستی، آداب و رسوم نوروز را بخوان. اگر بیرون از ایران را می‌خواهی، نوروز در کشورهای دیگر را ببین. اگر تاریخ فروردین را می‌خواهی، ماه فروردین را ببین.

منابع

1. «آیین کهن نوروزبل»، خبرگزاری انتخاب (۱۶ مرداد ۱۴۰۵). https://www.entekhab.ir/fa/news/934155/
2. «آیین‌های کهن نوروزی در آذربایجان نفس می‌کشد»، خبرگزاری ایمنا (۱ فروردین ۱۴۰۱). https://www.imna.ir/news/562581/
3. «نوروز کردستان ایران؛ رقص رنگ‌ها و نشانه‌ها»، BBC News فارسی (۱۰ فروردین ۱۳۹۶). https://www.bbc.com/persian/iran-39437650
4. «خراسان شمالی دیار آیین‌های اصیل نوروزی؛ از عیدی برون عروس تا کشتی پهلوانی»، خبرگزاری ایبنا (۸ فروردین ۱۴۰۲). https://www.ibna.ir/news/334666
5. «نوروز و عطر آیین‌های بومی در خراسان رضوی»، خبرگزاری مهر (۱۱ فروردین ۱۴۰۵). https://www.mehrnews.com/news/6787801
6. کاهنی، فریبا و زعفرانلو، رقیه. «مراسم نوروزی بی‌بی‌گردی در بخش نیم‌بلوک شهرستان قاینات استان خراسان جنوبی»، نشریهٔ انسان‌شناسی، دورهٔ ۱۹، شمارهٔ ۳۴ (۱۴۰۱). https://elmnet.ir/doc/2418934-2136
7. Mary Boyce، «NOWRUZ i. In the Pre-Islamic Period»، Encyclopaedia Iranica (۲۰۰۰؛ به‌روزرسانی ۲۰۱۶). https://www.iranicaonline.org/articles/nowruz-i
8. «نوروز صیاد؛ آیینی کهن برای قدرشناسی از دریا»، خبرگزاری شبستان (۲ مرداد ۱۳۹۷). https://www.shabestan.news/news/717803/
9. «نوروز صیاد در قشم برگزار می‌شود»، کجارو (۱۸ شهریور ۱۴۰۴). https://www.kojaro.com/news/306541-festival-nowruz-sayyad-sea/
10. ربیعیان، محمدرضا. «آشنایی با نوروزخوانی»، همشهری آنلاین (۶ اسفند ۱۳۹۸). https://www.hamshahrionline.ir/news/485383
11. «نوروزبَل آیینی بومی که به بیراهه برده شد»، خبرگزاری مهر (۱۵ مرداد ۱۳۹۵). https://www.mehrnews.com/news/3732299
12. «چوب‌تراشی ماسال و آیین «نوروز بل» در فهرست آثار ملی ثبت شد»، خبرگزاری ایلنا (۱۵ خرداد ۱۳۹۶). https://www.ilna.ir/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D9%87%D8%A7-15/496957-%DA%86%D9%88%D8%A8-%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D8%B4%DB%8C-%D9%85%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D9%84-%D8%A2%DB%8C%DB%8C%D9%86-%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2-%D8%A8%D9%84-%D8%AF%D8%B1-%D9%81%D9%87%D8%B1%D8%B3%D8%AA-%D8%A2%D8%AB%D8%A7%D8%B1-%D9%85%D9%84%DB%8C-%D8%AB%D8%A8%D8%AA-%D8%B4%D8%AF