هفت سین نماد چیست؟ هر سین چه معنایی دارد؟
هفتسین یعنی هفت چیز که نامشان با «س» شروع میشود، ولی فهرستش بسته به منبع فرق دارد. معنی سبزه، سمنو، سیر، سیب، سکه، آینه، ماهی و بقیه را می‌بینی، جدا از آنچه فقط باور رایج است.
هفتسین هفت چیز است که نامشان با حرف «س» شروع میشود و روی سفرهٔ نوروز چیده میشود، و در باور مردم هر کدام چیزی میگوید: سبزه رویش است، سمنو برکت، سنجد عشق، سکه ثروت. این معنیها در فهرست‌های عمومی تکرار میشود، از صفحهٔ سازمان ملل [۱] تا بیبیسی فارسی [۲]، ولی منبع‌های قدیمی‌تر برای بیشترشان چیزی ننوشته‌اند. علیرضا شاپور شهبازی در مدخل «هفتسین» دانشنامهٔ ایرانیکا (۲۰۰۲) حتی خودِ ایدهٔ هفتسین را تازه میداند، هرچند چیزهای روی سفره کهن‌اند [۳]. جدول‌های پایین هر دو لایه را کنار هم می‌گذارند.
هر چیز روی سفره یعنی چه؟
دو مرجعی که باز کردیم، ایرانیکا و لغتنامهٔ دهخدا، برای سیب، سرکه، سنجد و سماق معنای نمادینی نیاورده‌اند. پس ستون «گفته میشود» باور رایج است و ستون «در منبع‌ها» میگوید هر چیز در نوشتههای مرجع چه جایگاهی دارد.
چیزهایی که در فهرست‌ها با «س» میآیند
| چیز | گفته میشود | در منبع‌ها |
|---|---|---|
| سبزه (گندم یا جو سبزشده) | رویش و تازگی؛ آغاز سال [۱] | از گندم یا جو، گاهی عدس، که در پارچهٔ سفید دور کوزه یا در بشقاب رویانده میشود [۳]. ایرانیکا آن را به خرداد و مرداد، دو امشاسپند (فرشتگان مقدس زرتشتی)، پیوند میدهد [۳]. |
| سمنو | برکت و زایندگی [۱]؛ زن‌ها هنگام پختنش آرزو می‌کنند | شیرینیِ غلیظ و قرمزرنگی از گندم سبزشده که زن‌ها شب‌ها میپزند و بین همسایه‌ها تقسیم می‌کنند [۳]. در خراسان معمول است [۴]. |
| سیب | زیبایی و سلامتی [۱] | میوهٔ سفره؛ ایرانیکا برایش معنای نمادینی نمی‌نویسد [۳]. |
| سیر | سلامتی [۲]؛ دور کردن چشم‌زخم و بلا | ایرانیکا سیر را در ایران باستان دارو و دفع‌کنندهٔ چشم‌زخم و نیروی شیطانی میداند، و میگوید یکی از ماه‌های باستانی ایران «ماه سیر» نام داشته است [۳]. |
| سکه | ثروت و برکت [۵] | چند سکهٔ تازه‌ضرب [۳]. ایرانیکا آن را به شهریور، یکی دیگر از امشاسپندان، پیوند میدهد [۳]. |
| سرکه | سال‌خوردگی و خرد [۱]؛ در بعضی منبع‌ها جاودانگی [۵] و صبر [۲] | ایرانیکا آن را فقط در فهرست می‌آورد [۳]. |
| سنجد | عشق و مهر [۱] | میوهٔ درخت سنجد، شیرین و خوراکی [۶]. |
| سماق | پیروزی خوبی بر بدی [۱]؛ در بعضی منبع‌ها باران یا صبر [۲] | میوه‌ای ترش که برای چاشنی غذا به کار می‌رود [۷]. |
| سپند (دانهٔ اسفند) | دور کردن بلا و جانوران موذی [۸] | دانهٔ گیاه وحشی اسفند که معمولاً در منقل کوچکی کمی بعد از تحویل سال دود می‌کنند [۳]. ایرانیکا آن را به سپندارمذ، یکی از امشاسپندان، نسبت میدهد [۳]. |
چیزهای دیگری که روی سفره می‌بینی
همهٔ چیزهای سفره با «س» شروع نمی‌شوند. این‌ها را بیشتر خانه‌ها هم می‌گذارند، و بعضی‌شان، مثل آینه و ماهی، معنایی پرگفت‌وگو دارند.
| چیز | گفته میشود | در منبع‌ها |
|---|---|---|
| آینه | روشنی و پاکی | در صدر سفره، دورترین نقطه از در، گذاشته میشود [۳]. موزهٔ اسمیتسونیان آن را بازتاب روشنایی خرد و آفرینش میداند [۵]. |
| شمع | روشنایی؛ به شمار بچه‌های خانه | دو شمعدان؛ شمع‌ها سنتاً به شمار بچه‌های خانه روشن میشوند [۳]. اسمیتسونیان آن را آتش مقدس می‌نامد [۵]. |
| ماهی قرمز | زندگی و جنبش [۲] | ایرانیکا ماهی را به کرماهی نسبت میدهد، جانوری اسطوره‌ای که در دریای وروکشه شنا میکند و جانوران زیان‌بار را دور میکند [۳]. |
| تخم‌مرغ رنگی | زایش و باروری [۵] | ایرانیکا تخم‌مرغ را نماد مردم و آفریننده میداند؛ در شهر خور، زیر تخت عروس می‌گذارند تا بچه‌دار شود [۳]. تعدادش یک، سه، پنج یا هفت گزارش شده است [۳]. |
| سنبل | بوی خوش و بهار | گل وسط سفره، که اغلب سنبل است [۳]. اسمیتسونیان بوی خوش آن را نشانه میداند [۵]. |
| قرآن، شاهنامه یا دیوان حافظ | برکت و راهنمایی | ایرانیکا قرآن را می‌آورد و گاهی شاهنامه یا دیوان حافظ را به جایش [۳]؛ اسمیتسونیان کتاب شعر حافظ یا قرآن را از نشانه‌های خوش‌یمنی میشمارد [۵]. |
فهرست هفتسین واقعاً کدام است؟
هر منبع فهرست خودش را دارد. صفحهٔ سازمان ملل [۱] و بیبیسی فارسی [۲] این هفتتا را میآورند: سبزه، سمنو، سنجد، سیر، سیب، سماق، سرکه. ایرانیکا سبزه، سپند، سیب، سکه، سیر، سرکه و سمنو را میشمارد و میگوید سنجد، سماق و سوهان (شیرینیای از شکر و عسل با زعفران و بادام و پسته) تقریباً همیشه به آنها اضافه میشوند [۳]. لغتنامهٔ دهخدا نُه چیز را نام میبرد، از جمله سیاهدانه و سبزی، و میگوید هفتتا از آنها را برمیگزینند [۹].
به نوشتهٔ ایرانیکا، در عمل چیزهای سفره همیشه بیشتر از هفت‌تاست [۳]، یعنی «هفت» بیشتر عددی نمادین است تا شمارشی دقیق. اگر در مدرسه با «هفت چیز» جواب دادی، درست گفته‌ای؛ اگر سفرهٔ خودتان ده چیز دارد هم کسی اشتباه نکرده است.
هفتشین؛ آیا اصلِ ماجرا با «ش» بوده؟
بعضیها گفتهاند هفتسین در اصل «هفتشین» بوده، یعنی هفت چیز با حرف «ش»، مثل شهد، شیر، شراب، شکر، شمع و شمشاد. این حدس در نوشتههای علی بلوکباشی و ابراهیم شکورزاده، که دربارهٔ باورهای مردم خراسان کتاب دارد، آمده است. ایرانیکا آن را جدی نمیگیرد: بیتی که برای اثباتش میآورند به گفتهٔ آن آشکارا متأخر است، و با این توضیح سیر، سمنو و سپند، که از اجزای اصلی سفرهاند، کنار میمانند [۳].
«هفت میم»، «هفت سینی» (هفت سینی فلزی) و «هفت چین» را هم ایرانیکا کنار میگذارد [۳].
از کی رواج دارد؟
ایرانیکا تاریخچهٔ این سنت را «مبهم» میخواند. تنها اشارهٔ مشکوکش یک نسخهٔ خطی فارسی است که به دورهٔ صفوی نسبت داده شده [۳]. سفرنامهها و نوشتههای سدهٔ نوزدهم هم از هفتسین چیزی نمیگویند. هاینریش بروگش، که سال ۱۸۶۰ میلادی در تهران بود، از باغچههایی مینویسد که مردم در نوروز گلهایی با نامهای «س» در آنها میکاشتند، ولی از هفتسین نه. جی. ای. ویلسون (۱۸۹۶) و کنستانتین اینوسترانتسف، که دربارهٔ ساسانیان پژوهش نوشته، از سینی بزرگی پر از هفت نوع میوه گفتهاند و از هفتسین نه [۳]. به نظر ایرانیکا هفتسین فقط در سدهٔ بیستم و به کمک رسانه‌ها رواج گرفت [۳]. بیبیسی فارسی هم مینویسد منبع معتبری که چیدن این سفره را در زمان‌های دور نشان دهد وجود ندارد و بیشتر اشاره‌ها به دوران قاجار برمی‌گردد [۲].
از آن طرف، کتابی عربی به نام المحاسن و الاضداد که به جاحظ، نویسندهٔ سدهٔ سوم هجری، نسبت می‌دهند، دربارهٔ رسم ساسانیان مینویسد که در نوروز هفت نوع دانه را روی هفت ستون می‌رویاندند و روی سفره سینی‌هایی با هفت شاخهٔ سبزی و نانی از هفت نوع غله می‌گذاشتند [۳]. ایرانیکا این را نمونهٔ هفتسین نمی‌داند، چون خودِ هفتسین امروزی هم نه همهٔ چیزهایش با «س» شروع میشود و نه شمارش دقیقاً هفت است [۳].
لغتنامهٔ دهخدا درست برعکس، سنت را «بسیار کهن» می‌بیند. به نقل از آثارالباقیه بیرونی، هفت نوع سبزه را روی هفت ستون کنار خانه یادآوری میکند و نتیجه می‌گیرد شاید هفتسین همان «هفت سبزه یا هفت سبزی» بوده است [۹]. این دو منبع در این نکته با هم یکی نیستند.
کی چیده میشود و کی جمع میشود؟
سفره را معمولاً در آخرهای اسفند، پیش از تحویل سال، میچینند. ایرانیکا آمادگیاش را برای شب نوروز میداند، و باور اینکه ارواح درگذشتگان سر سفره میآیند را به جشن درگذشتگان، یعنی فروردگان، پیوند میزند [۳].
در بعضی نواحی سفره را در شب چله هم میچینند، یعنی شب پیش از آغاز چلهٔ بزرگ [۳]؛ چله را جدا توضیح دادهایم. در کاشان هم در جشن اسبندی سفرهٔ هفتسین پهن میکردهاند [۸]. اسبندی در تقویم محلی آغاز اسفند است و در تقویم رسمی به ۲۵ بهمن میافتد، و به نوشتهٔ ایرانیکا مقصود از آن سفره دور نگه داشتن عقرب‌ها بوده است [۸].
جمع کردنش بیشتر رسم است تا قاعده. معمولاً سفره تا ۱۳ فروردین پهن می‌ماند و سبزه را روز سیزده‌بدر به آب روان می‌سپارند یا بیرون می‌برند؛ زمان برچیدن بقیه‌اش سلیقهٔ خانه است.
چرا همهجا یکشکل نیست؟
به نوشتهٔ ایرانیکا (۲۰۰۲)، افغانها و تاجیکها هفتسین نمیچینند، و کردها و زرتشتیانِ سنتی هم معمولاً نمیچینند [۳]. همان مدخل، به نقل از نیکنام، میگوید امروز در بسیاری از خانوادههای زرتشتی، بهویژه در شهرها، سفرهٔ هفتسین چیده میشود [۳].
جزئیات هم فرق دارد. سمنو را در شیراز و بین کردها «سمانی» میگویند [۳]. در کاشان «سنگک» را هم جزو هفتسین میفروشند [۸]؛ به نوشتهٔ ایرانیکا این دانهای سفت و نخودمانند است که مدت زیادی میپزند تا خوردنی شود (نه نان سنگک) [۳]. در بسیاری جاها، بهویژه در گیلان، سفرهای مثل هفتسین در عروسی هم میچینند؛ ایرانیکا این را برای گیلان مینویسد [۳]، و دهخدا هم همین را دارد [۹]. هفتسین فقط مخصوص نوروز نیست.
معنیها از کجا آمدهاند؟
ایرانیکا برای خودِ اجزای سفره، و نه برای فهرست «س»، تحلیلی دارد: آب و سبزه را به خرداد و مرداد، سکه را به شهریور و سپند را به سپندارمذ ربط میدهد، و نویسندهٔ مدخل میگوید این را «خیلی جلوتر» میشود برد [۳]. بیبیسی فارسی همین اجزا را جور دیگری وصل میکند: سبزه به اردیبهشت، سمنو به شهریور و سنجد به خرداد [۲]. هر دو خوانش تحلیل نویسندهشان است، نه متنی که خانوادهها از قدیم نقل کرده باشند.
اگر برای مدرسه مینویسی، این جمله هم درست است و هم قابل دفاع: هفتسین سفرهای است با هفت چیز که نامشان با «س» شروع میشود؛ فهرستش بسته به منبع فرق میکند و معنی هر چیز را مردم گفتهاند. ایرانیکا هم میگوید اجزای سفرهٔ نوروز کهن‌اند ولی ایدهٔ هفتسین تازه است [۳]. فقط نگو «سبزه نماد رویش است و از دورهٔ باستان مانده»؛ این را یک تحلیل دانشگاهی میگوید، نه متنی کهن.
برای آداب دیگر سر سفره آداب و رسوم نوروز را بخوان، و برای شکل‌های محلی‌اش نوروز در استان‌های ایران؛ فهرست کامل نوشتههای نوروز هم در صفحهٔ نوروز است.
منابع
- «International Nowruz Day»، United Nations. https://www.un.org/en/observances/international-nowruz-day
- دوستدار، نعیمه (۳۰ اسفند ۱۳۹۵). «هفت سین از کجا می‌آید؟»، بیبیسی فارسی. https://www.bbc.com/persian/iran-39326999
- Shahbazi, Alireza Shapur (2002). Haft Sin. Encyclopaedia Iranica, vol. XI, fasc. 5, pp. 524–526. https://iranicaonline.org/articles/haft-sin
- دهخدا، علی‌اکبر. مدخل «سمنو»، لغتنامهٔ دهخدا. https://dehkhoda.ut.ac.ir/fa/dictionary/سمنو
- «A New Day: Celebrating Nowruz»، Smithsonian's National Museum of Asian Art (۳ مارس ۲۰۱۶). https://asia-archive.si.edu/celebrating-nowruz
- دهخدا، علی‌اکبر. مدخل «سنجد»، لغتنامهٔ دهخدا. https://dehkhoda.ut.ac.ir/fa/dictionary/سنجد
- دهخدا، علی‌اکبر. مدخل «سماق»، لغتنامهٔ دهخدا. https://dehkhoda.ut.ac.ir/fa/dictionary/سماق
- Borjian, Habib (2012). Kashan vi. The Esbandi Festival. Encyclopaedia Iranica, vol. XVI, fasc. 1, pp. 29–32. https://www.iranicaonline.org/articles/kashan-vi-the-esbandi-festival/
- دهخدا، علی‌اکبر. مدخل «هفتسین»، لغتنامهٔ دهخدا. https://dehkhoda.ut.ac.ir/fa/dictionary/هفتسین
دیدگاه‌ها