آداب دید و بازدید نوروزی؛ اول به دیدن چه کسی برویم؟
در دید و بازدید نوروزی معمولاً اول به دیدن بزرگان فامیل می‌روند. این راهنما ترتیب بقیه، مدت دیدار، چیزی که می‌بری، خانهٔ داغدار، سال اولِ زوج و نسخهٔ امروزی را می‌گوید و جدا می‌کند کدام نکته منبع دارد و کدام عرف خانواده است.
در دید و بازدید نوروزی، نخست به دیدن بزرگان فامیل و طایفه می‌روند؛ به این دیدارها «عید دیدنی» هم می‌گویند [۱]. از آن به بعد، یعنی ترتیب بقیه، مدت ماندن و چیزی که با خودت می‌بری، خانه‌ها با هم فرق دارند. هر جا منبعی هست اسمش آمده و بقیه عرف خانواده‌هاست.
اول به دیدن چه کسی برویم؟
بنا بر گزارش مهر، در نوروز رسم است نخست به دیدن بزرگان فامیل، طایفه و شخصیت‌های علمی و اجتماعی بروند، و در بسیاری از این دیدارها همهٔ اعضای خانواده شرکت دارند [۱]. بیشتر از این در منبع‌ها نیست. باقی را عرف خانواده‌ها می‌گوید: اگر پدربزرگ یا مادربزرگ زنده‌اند، معمولاً از آن‌ها شروع میکنند، بعد پدر و مادر و خانوادهٔ همسر، و بعد بقیه. برای این ترتیب منبع مکتوبی پیدا نکردیم.
چرا این دیدارها این‌قدر مهم‌اند؟ دکتر عبدالله معتمدی شلمزاری، استاد علوم اجتماعی، در گفت‌وگو با مهر می‌گوید دید و بازدید نوروزی روحیهٔ «تعلق» و «پیوند» را در آدم‌ها تقویت می‌کند [۱].
رسم بوسیدن دست بزرگ‌ترها در لحظهٔ تحویل را در نوشتهٔ آداب و رسوم نوروز آورده‌ایم. اگر تحویل سال در خانهٔ تو است، جا را طوری بچین که بزرگ‌ترها لازم نباشد وسط جمع رد شوند.
از روز اول تا سیزده فروردین
بلافاصله بعد از تحویل سال، یا صبح روز بعد اگر سال نیمه‌شب تحویل شده باشد، فامیل و دوستان و آشنایان به دیدار هم می‌روند و با گلاب و شیرینی پذیرایی می‌شوند [۲]. دیدارها از روزهای نخست فروردین شروع می‌شود، تا سیزده فروردین و گاه تا آخر ماه ادامه دارد و تا پاسی از شب طول می‌کشد [۱]. روزهای بعد بیشتر صرف دیدار دوستان، پیک‌نیک و، به‌طور فزاینده، سفر به شهرهای دیگر است [۲].
چقدر بمانیم؟
برای مدت دیدار هیچ منبعی عدد یا قاعدهای نمیدهد؛ به رابطه و به روز بستگی دارد. اگر وقتت کم است، همان اول بگو تا کسی منتظر نماند. اگر خانهای برای ناهار دعوتت کرده، همانجا میمانی، و در خانهٔ پدربزرگ و مادربزرگ هم ممکن است تمام روز بگذرد.
بعضی میزبانها خودشان نشانهٔ رفتن میدهند، مثلاً استکانها را جمع میکنند یا از برنامهٔ فردایت میپرسند. این هم عرف خانوادگی است، نه قاعده. اگر نشانهای در کار نبود، خودت با یک جملهٔ کوتاه رفتن را شروع کن.
چه ببریم و چه پذیرایی می‌شود
میزبان معمولاً اول گلاب می‌آورد و بعد شیرینی؛ آجیل و میوه هم معمولاً روی سفره‌اند [۲]. شیرینی سابقهٔ قدیمی دارد: به نوشتهٔ بیرونی، در سده‌های نخست اسلامی مردم شکر به هم هدیه می‌دادند [۲]. امروز شیرینی، گل یا میوه انتخاب‌های رایجی‌اند، و اگر مطمئن نیستی، گل یا میوه کم‌تر تکراری می‌شود.
سه چیز را بهتر است نبری: غذایی که پختنش آشپزخانهٔ میزبان را اشغال کند، هدیه‌ای آن‌قدر گران که مهمان را بدهکار کند، و شیرینی‌ای که نمی‌دانی چند روز از پخت‌اش گذشته.
کفش، جا و بزرگ‌ترها
در بیشتر خانه‌ها کفش را دم در درمی‌آورند و کنار بقیه می‌گذارند. سلام را از بزرگ‌ترها شروع کن و تا آن‌ها ننشسته‌اند، جای راحت را برندار. بوسیدن دست یا روبوسی در بعضی خانواده‌ها رسم است و در بعضی نیست؛ اگر مطمئن نیستی، سلام گرم و دست دادن کافی است.
گوشی را در جیب بگذار. عکس گرفتن از جمع بدون اجازه، حتی با نیت خوب، ممکن است مهمانی را خراب کند.
خانهٔ کسی که عزیزی از دست داده
در بعضی شهرها، نخستین نوروزِ خانواده‌ای که کسی را از دست داده جور دیگری می‌گذرد. این خانواده‌ها معمولاً نوروز را جشن نمی‌گیرند؛ اول به مزار می‌روند و بعد به خانه برمی‌گردند [۲]. مهر این را «نوروز اول» می‌نامد و می‌گوید بیشتر در شهرهایی برگزار می‌شود که آخرین روز اسفند را یادبود درگذشتگان می‌گیرند؛ این نوروز ممکن است بیش از یازده ماه پس از مرگ باشد [۱].
بعد از آن، بزرگان و فامیل بی‌تشریفات عید به دیدنشان می‌روند [۲]. دربارهٔ حرفی که آن‌جا می‌زنند، منبع‌ها یک‌جور نمی‌گویند: ایرانیکا از آرزوی سلامتی و عمر طولانی می‌گوید و اینکه این خانواده دیگر داغی نبیند [۲]، و مهر می‌گوید به جای تسلیت «آرزوی شادمانی» میکنند و در همین دیدار خویشان لباس سیاه را از تن سوگواران درمی‌آورند [۱]. اگر نمی‌دانی چه بگویی، همان آرزوی سلامتی کافی است.
اگر به چنین خانهای می‌روی، معمولاً شیرینی و آجیل و خندهٔ بلند جای خوبی نیست. کوتاه بمان، اگر خودشان از عزیزشان حرف زدند همراهی کن، و اگر سکوت شد لازم نیست آن را پر کنی.
سال اولِ یک زوج
برای تازه‌عروس و تازه‌داماد، دو فهرست دیدار و چند روز تعطیل کار را سخت می‌کند. در بعضی خانواده‌ها سال اول با خانوادهٔ عروس شروع می‌شود و در بعضی با خانوادهٔ داماد؛ جز یک نمونه در عیدی نوروز، منبعی برای هیچ‌کدام نیست. پس بهتر است قبل از عید با هم تصمیم بگیرید، نه دم درِ خانهٔ اولی.
دو پیشنهاد عملی: روز اول را به یک خانواده بدهید و روز دوم را به دیگری؛ اگر دو خانواده در دو شهرند، یک سال این طرف و یک سال آن طرف. قول قطعی به هیچ‌کدام ندهید، چون قولی که بعد عوض شود از یک «نمی‌رسیم» هم بیشتر دلخور می‌کند.
اگر خانهٔ مستقل دارید، می‌توانید خودتان میزبان باشید. لازم نیست همه را دعوت کنید؛ یک عصر با نزدیک‌ترین‌ها، با چای و شیرینی، برای شروع بس است.
نسخهٔ امروزی؛ از پیام گروهی تا ویدیوکال
شکل دید و بازدید عوض شده، ولی از بین نرفته. به گفتهٔ مهر، خیلی از خانواده‌ها حالا برای دیدار از پیش وقت می‌گذارند، و گسترش شهرها، پراکندگی خانواده‌ها، محدودیت‌های شغلی و زندگی در آپارتمان دیدارها را کم کرده است [۱].
پیام گروهی برای فامیل دور و آشنای عادی جواب می‌دهد. برای نزدیک‌ترین‌ها، تماس صوتی یا تصویری بیشتر به دل می‌نشیند. اگر خارج از ایران هستی، زنگ زدن یا ویدیوکال در روز عید راه خوبی است؛ ساعت تحویل سال ۱۴۰۶ بر وقت تهران است، پس باید وقت خودت را حساب کنی.
در اسفند ۱۳۹۸، در دوران کرونا، یک مسئول بهداشتی در گلستان از مردم خواست «عید دیدنی» را به «عید شنیدنی» تبدیل کنند و با تلفن و اینترنت در تماس باشند [۳]. این توصیه‌ای محلی بود، نه قاعدهٔ کلی دید و بازدید.
در گذشته و امروز
هر جا شمارهٔ منبع هست، حرف از منبع است؛ بقیه مشاهدهٔ عمومی است.
| در گذشته | امروز |
|---|---|
| در محله‌هایی که آشنایی چهره‌به‌چهره بود، دید و بازدید تقریباً الزامی بود [۱] | بعضی آشنایان فقط سالی یک بار، در همین دیدارها، به دیدن هم می‌روند [۱] |
| از روز اول تا سیزده فروردین، گاه تا آخر ماه، تا پاسی از شب [۱] | با قرار قبلی؛ محدودیت‌های شغلی و آپارتمان‌نشینی دیدارها را کم کرده‌اند [۱] |
| در دربار قاجار، شاه نخست به علما و بعد به کارگزاران تبریک می‌گفت [۲] | نوبت هنوز با بزرگ‌ترهاست [۱] |
| هدیهٔ شکر به نوشتهٔ بیرونی؛ در دربار قاجار کارت دعوت [۲] | شیرینی، گل یا میوه؛ پیام یا تماس تصویری (مشاهدهٔ عمومی، بدون منبع) |
در دربار قاجار، ناصرالدین‌شاه کارت دعوت فرستاد و سلام نوروزی را در سه مجلس رسمی برگزار کرد [۲]. مهر می‌گوید کتاب‌های تاریخی تنها از دیدارهای رسمی دربارها و امیران خبر میدهند [۱]. از این نمی‌شود نتیجه گرفت که مردم عادی دیدار نمی‌کردند؛ کتاب‌ها فقط آن دیدارها را ثبت کرده‌اند.
چطور کوتاه کنیم یا نرویم
زود بگو. «شاید بیایم» بدترین جواب است، چون طرف را تا آخر عید منتظر نگه می‌دارد. یک دلیل کوتاه کافی است؛ لازم نیست همهٔ برنامه‌هایت را توضیح بدهی. بعدش جایگزین هم بده: یک تماس، یک ویدیوکال یا دیداری در روزی دیگر. مثلاً:
- «عید اول و دوم مهمان مادرم هستیم؛ از روز سوم هر وقت بگویید، خدمتیم.»
- «فقط چند دقیقه آمدم سلامی بکنم و عیدتان را تبریک بگویم؛ بقیه‌اش بماند برای وقتی که راحت‌تر بنشینیم.»
- «امسال عید سفریم؛ قبل از رفتن زنگ می‌زنم، بعد هم یک ویدیوکال درست‌وحسابی.»
اگر خودت میزبانی و مهمان‌ها خسته‌اند، می‌توانی راه را باز بگذاری: «شما راحت باشید، هر وقت خواستید بروید، ناراحت نمی‌شویم.» از هر تعارفی بهتر جواب می‌دهد.
متن تبریک هم می‌خواهی؟ چطور تبریک بگوییم را ببین، و بقیهٔ این مسیر را از صفحهٔ نوروز بگیر.
منابع
- «دید و بازدید رسم‌کهن ایرانیان». خبرگزاری مهر، ۳ فروردین ۱۳۹۱ (بازنشر در تابناک). https://tabnak.ir/fa/news/234196/
- Shahbazi, A. Shapur (2000). NOWRUZ ii. In the Islamic Period. Encyclopaedia Iranica. https://www.iranicaonline.org/articles/nowruz-ii
- «عید دیدنی را به عید شنیدنی تبدیل کنیم؛ آیین پنج‌شنبه آخر سال لغو شود». همشهری‌آنلاین، ۲۸ اسفند ۱۳۹۸ (به نقل از مهر). https://www.hamshahrionline.ir/news/493715
دیدگاه‌ها