تقویم عبری چیست؟ ماه‌ها، سال ۵۷۸۷ و مناسبت‌ها به تاریخ شمسی
تقویم عبری (تقویم یهودی) قمری‌خورشیدی است: ماه‌هایش با ماه نو شروع میشود، هر ۱۹ سال هفت ماه کبیسه می‌گیرد، سالها را از آفرینش می‌شمارد و هر روزش از غروب آغاز میشود. ماه‌ها و مناسبت‌های بزرگ را با تاریخ شمسی ببین.
تقویم عبری، که تقویم یهودی هم نامیده میشود، قمری‌خورشیدی است: ماه‌هایش را با ماه نو شروع می‌کند و برای اینکه مناسبت‌ها در فصل خودشان بمانند، در هر ۱۹ سال هفت بار یک ماه به سال اضافه می‌کند [۱]. سال‌هایش را از «آفرینش» می‌شمارد، آن‌طور که خودِ تقویم حساب می‌کند [۹]، و سال نوی آن در پاییز آغاز میشود [۲]. هر روزش هم از غروب آفتاب شروع میشود [۳].
اگر تاریخی مثل «۱۵ نیسان ۵۷۸۷» جلوی چشمت آمده، اینجا می‌بینی چطور خوانده میشود: ماه‌ها کدام‌اند و مناسبت‌های بزرگ امسال و سال بعد چه روزی از تقویم شمسی می‌افتند. روش هشانا ۵۷۸۷ شنبه ۲۱ شهریور ۱۴۰۵ بود و پسح بعدی پنجشنبه ۲ اردیبهشت ۱۴۰۶ است [۶].
تقویم عبری چیست؟
تقویم عبری چرخهٔ شبات (روز آرامش هفتگی) و مناسبت‌های یهودی را مشخص می‌کند [۱]. معمولاً دوازده ماه قمری دارد که به‌نوبت ۲۹ و ۳۰ روزه‌اند و جمعاً ۳۵۳، ۳۵۴ یا ۳۵۵ روز میشود. فقط حشوان و کسلو گاهی ۲۹ و گاهی ۳۰ روز دارند [۱].
دوازده ماه قمری حدود ۱۱ روز از سال خورشیدی کوتاه‌تر است. راه‌حل تقویم عبری ماه کبیسه است: در سال کبیسه یک ماه ۳۰ روزه به نام «آدار اول» پیش از آدار اضافه میشود و سال به ۳۸۳، ۳۸۴ یا ۳۸۵ روز می‌رسد [۱]. هدف این است که مناسبت‌های بزرگ در فصل خودشان بمانند [۱].
ماه‌های تقویم عبری
ماه‌ها در فارسی این نام‌ها را دارند: نیسان، ایار، سیوان، تموز، آو، الول (ایلول)، تیشری، حشوان، کسلو (کیسلو)، طوت، شواط و آدار. املای فارسی این نام‌ها یکدست نیست و همین‌ها را در منابع به شکل‌های دیگر هم می‌بینی.
ماه‌ها را از نیسان میشمارند، اما عدد سال در تیشری عوض میشود. هبکال، که تقویم و مبدل تاریخ یهودی دارد، برای همین ایار را هم «ماه دوم» (به شمارش از نیسان) و هم «ماه هشتم سال مدنی» (در سال کبیسه، نهم) می‌نامد [۴]. جدول زیر ماه‌ها را از نیسان می‌آورد و مناسبت‌های بزرگ هر ماه را، به روز ماه [۵]:
| ماه | مناسبت‌ها و روزهای مهم |
|---|---|
| نیسان | پسح (۱۵ تا ۲۲) |
| سیوان | شاووعوت (۶ و ۷) |
| تموز | روزهٔ ۱۷ تموز |
| آو | روزهٔ ۹ آو |
| تیشری | روش هشانا (۱ و ۲)، یوم کیپور (۱۰)، سوکوت (۱۵ تا ۲۱) |
| کسلو | حنوکا (از ۲۵ کسلو تا ۲ یا ۳ طوت) |
| طوت | روزهٔ ۱۰ طوت |
| شواط | سال نوی درختان (۱۵) |
| آدار | پوریم (۱۴ و ۱۵) |
ایار، الول و حشوان در این فهرست مناسبت بزرگی ندارند. فهرست فقط مناسبت‌های اصلی را نشان می‌دهد، نه همهٔ روزهای ماه‌ها [۵]. در سال کبیسه آدار دو تا میشود (آدار اول و آدار دوم) و مناسبت‌های آدار، از جمله پوریم، در آدار دوم برگزار میشود [۵]. چون ماه‌ها قمری‌اند، جای آن‌ها در سال شمسی هر سال کمی فرق می‌کند؛ هبکال برای نمونه مینویسد ایار تقریباً روی آوریل و مه می‌افتد و آدار اول روی فوریه و مارس [۴].
مناسبت‌های بزرگ سال ۵۷۸۷
جدول زیر روز مناسبت‌ها را در سال ۵۷۸۷ (از سپتامبر ۲۰۲۶ تا اکتبر ۲۰۲۷) نشان می‌دهد. هر کدام از این مناسبت‌ها از غروب شبِ پیش از این روز شروع میشود [۳].
| مناسبت (تاریخ عبری) | تاریخ شمسی | تاریخ میلادی |
|---|---|---|
| روش هشانا (سال نو)، ۱ تیشری | شنبه ۲۱ شهریور ۱۴۰۵ | ۱۲ سپتامبر ۲۰۲۶ |
| یوم کیپور (روز کفاره)، ۱۰ تیشری | دوشنبه ۳۰ شهریور ۱۴۰۵ | ۲۱ سپتامبر ۲۰۲۶ |
| سوکوت (آلونک‌ها)، ۱۵ تیشری | شنبه ۴ مهر ۱۴۰۵ | ۲۶ سپتامبر ۲۰۲۶ |
| حنوکا، روز اول، ۲۵ کسلو | شنبه ۱۴ آذر ۱۴۰۵ | ۵ دسامبر ۲۰۲۶ |
| پوریم، ۱۴ آدار دوم | سه‌شنبه ۳ فروردین ۱۴۰۶ | ۲۳ مارس ۲۰۲۷ |
| پسح، روز اول، ۱۵ نیسان | پنجشنبه ۲ اردیبهشت ۱۴۰۶ | ۲۲ آوریل ۲۰۲۷ |
| شاووعوت، روز اول، ۶ سیوان | جمعه ۲۱ خرداد ۱۴۰۶ | ۱۱ ژوئن ۲۰۲۷ |
| روش هشانا ۵۷۸۸، ۱ تیشری | شنبه ۱۰ مهر ۱۴۰۶ | ۲ اکتبر ۲۰۲۷ |
تاریخ‌های میلادی را از مبدل تاریخ هبکال گرفته‌ایم [۶]؛ برای هر تاریخ عبری دیگری هم می‌توانی از همان مبدل کمک بگیری. تاریخ شمسی را از تبدیل همان تاریخ‌های میلادی به‌دست آورده‌ایم. دو چیز در جدول به چشم می‌آید. اول اینکه روش هشانای ۱۴۰۶ (۱۰ مهر) ۲۰ روز دیرتر از روش هشانای ۱۴۰۵ (۲۱ شهریور) می‌افتد؛ دلیلش این است که ۵۷۸۷ سال کبیسه است و سیزده ماه دارد. دوم اینکه تاریخ شمسی این مناسبت‌ها هر سال عوض میشود، چون ماه‌های عبری قمری‌اند و فقط با ماه کبیسه به خورشید بسته می‌شوند؛ پس مناسبت‌ها در سال شمسی کمی جابه‌جا می‌شوند، ولی در همان فصل می‌مانند [۱].
اگر دنبال سالهای قبل‌تر هستی (مثلاً ۱۴۰۲)، روش هشانا از ۵۷۸۳ تا ۵۷۸۸ این‌طور است [۶]:
| سال عبری | تاریخ شمسی | تاریخ میلادی |
|---|---|---|
| ۵۷۸۳ | دوشنبه ۴ مهر ۱۴۰۱ | ۲۶ سپتامبر ۲۰۲۲ |
| ۵۷۸۴ | شنبه ۲۵ شهریور ۱۴۰۲ | ۱۶ سپتامبر ۲۰۲۳ |
| ۵۷۸۵ | پنجشنبه ۱۲ مهر ۱۴۰۳ | ۳ اکتبر ۲۰۲۴ |
| ۵۷۸۶ | سه‌شنبه ۱ مهر ۱۴۰۴ | ۲۳ سپتامبر ۲۰۲۵ |
| ۵۷۸۷ | شنبه ۲۱ شهریور ۱۴۰۵ | ۱۲ سپتامبر ۲۰۲۶ |
| ۵۷۸۸ | شنبه ۱۰ مهر ۱۴۰۶ | ۲ اکتبر ۲۰۲۷ |
سال را از کجا میشمارند؟
سالها از «آفرینش» شمرده میشود. بریتانیکا مینویسد عصر یهودی امروز از سال فرضیِ آفرینش (به لاتین «آنو موندی») شروع میشود و مبدأش ۳۷۶۱ پیش از میلاد است [۹]. در مقالهٔ دیگری همان را «۳٬۷۶۰ سال و سه ماه پیش از میلاد» نوشته است، یعنی حدود پاییز ۳۷۶۱ پیش از میلاد [۲]. این مبدأ شمارش خودِ تقویم و بر پایهٔ سنت یهودی است، درست مثل اینکه تقویم میلادی از میلاد مسیح و تقویم هجری از هجرت شمرده میشود.
نکتهٔ عملی این است که عدد سال در روش هشانا (۱ تیشری) عوض میشود، نه در اول ژانویه و نه در نیسان. سال ۵۷۸۷ با روش هشانا در سپتامبر ۲۰۲۶ شروع شد [۴]. پس برای تبدیل سریع، اگر تاریخ میلادی بعد از روش هشانای همان سال میلادی باشد ۳۷۶۱ به سال میلادی اضافه کن و اگر پیش از آن باشد ۳۷۶۰. مثلاً پسح آوریل ۲۰۲۷ هنوز در سال ۵۷۸۷ است و روش هشانای بعدی، در اکتبر ۲۰۲۷، سال ۵۷۸۸ را شروع می‌کند [۶].
چرخهٔ ۱۹ ساله و سال کبیسه
کبیسه در تقویم عبری از چرخهٔ ۱۹ سالهای پیروی می‌کند که «چرخهٔ متونیک» نام دارد. بریتانیکا مینویسد مِتونِ آتنی، ستاره‌شناس یونانی، از الگوی بابلی پیروی کرد که در آن هفت سال از هر نوزده سال یک ماه اضافه داشت [۲]. نوزده سال خورشیدی با ۲۳۵ ماه قمری تقریباً برابر است [۷].
سالهای کبیسهٔ هر چرخه سالهای ۳، ۶، ۸، ۱۱، ۱۴، ۱۷ و ۱۹ چرخه‌اند [۷]. برای دانستن جای یک سال در چرخه، عدد سال را بر ۱۹ تقسیم کن و به باقیمانده نگاه کن (باقیمانده صفر یعنی سال ۱۹). مثلاً ۵۷۸۷ بر ۱۹ باقیمانده ۱۱ دارد؛ پس کبیسه است و هبکال برایش آدار اول دارد [۴]. پوریمش هم در آدار دوم است [۵]. سالهای کبیسهٔ بعدی به همین حساب ۵۷۹۰، ۵۷۹۳، ۵۷۹۵ و ۵۷۹۸ هستند.
هر روز از غروب آغاز میشود
در تقویم عبری «روز» با غروب آفتاب شروع میشود و با غروب بعدی تمام میشود، نه نیمه‌شب. کتابخانهٔ مجازی یهود مینویسد این برداشت از روایت آفرینش می‌آید که می‌گوید «شامگاه بود و بامداد بود، یک روز» [۳]. شبات هم از غروب جمعه تا شب شنبه است [۸].
نتیجهٔ عملی برای تاریخ‌ها: وقتی می‌گوییم روش هشانا ۲۱ شهریور ۱۴۰۵ است، یعنی روز آن؛ مراسمش از غروب جمعه ۲۰ شهریور آغاز شد [۴].
تقویم چطور از رصد ماه به محاسبه رسید؟
در گذشته آغاز ماه با دیدن ماه نو تعیین می‌شد. به نوشتهٔ کتابخانهٔ مجازی یهود، وقتی ماه نو دیده می‌شد، سنهدرین (شورای عالی یهودیان) آغاز ماه را اعلام می‌کرد و قاصدها خبر را می‌رساندند [۳]. بعدتر محاسبه جای رصد را گرفت. طبق روایتی که به هائی بن شریرا (درگذشتهٔ ۱۰۳۸) می‌رسد، هیلل دوم، رهبر جامعهٔ یهودی آن دوره، در سال ۳۵۹ میلادی تقویم ثابت و پیوسته را معرفی کرد [۱]. بریتانیکا دربارهٔ همین رویداد (۳۵۸ یا ۳۵۹) مینویسد او «راز» تقویم‌سازی را، یعنی چرخهٔ ۱۹ ساله بابلی با اصلاحاتی، منتشر کرد [۹]. خلاصهٔ قواعد تقویم امروز را موسی بن میمون (میمونیدس)، فیلسوف و فقیه بزرگ قرون وسطی، در «مجموعهٔ قوانین» آورده است [۱].
تقویم عبری کنار تقویم‌های دیگر
- با هجری قمری: هر دو ماه را از ماه نو میشمارند. در تقویم هجری قمری ماه کبیسه‌ای برای هماهنگی با فصل‌ها نیست [۲]، پس مناسبت‌هایش در طول سالها از همهٔ فصل‌ها می‌گذرد. تقویم عبری با ماه کبیسه آن‌ها را نزدیک به فصل‌شان نگه می‌دارد [۱].
- با چینی: تقویم چینی هم قمری‌خورشیدی است و ماه کبیسه می‌گیرد. در تقویم عبری جای کبیسه‌ها در چرخهٔ ۱۹ ساله ثابت است [۷]؛ سازوکار تقویم چینی را در تقویم چینی چیست بخوان.
- با شمسی و میلادی: این دو خورشیدی‌اند (تقویم شمسی چیست و تقویم میلادی چیست) و تاریخ‌هایشان نسبت به فصل ثابت می‌ماند. مناسبت‌های عبری نسبت به آن‌ها هر سال جابه‌جا می‌شوند؛ نمونه‌اش همان ۲۰ روز فاصلهٔ روش هشانا میان ۱۴۰۵ و ۱۴۰۶ است.
برای دیدن اینکه کدام مناسبت‌های ایرانی ثابت‌اند و کدام جابه‌جا می‌شوند، تقویم مناسبت‌های سال ۱۴۰۵ را ببین. بقیهٔ تقویم‌های جهان هم در بخش انواع تقویم است.
یادت بمونه: در تقویم عبری ماه‌ها با ماه نو شروع می‌شوند، هفت ماه کبیسه در هر ۱۹ سال سال را به خورشید می‌بندد و هر روز از غروب آغاز میشود.
منابع
- Leiman, S. Z. Jewish religious year. Encyclopaedia Britannica. https://www.britannica.com/topic/Jewish-religious-year
- Britannica Editors. Lunar calendar. Encyclopaedia Britannica. https://www.britannica.com/science/lunar-calendar
- Jewish Virtual Library. Jewish Holidays: An Introduction. https://www.jewishvirtuallibrary.org/an-introduction-to-jewish-holidays
- Hebcal. Rosh Hashana 2026 (Hebrew year 5787); Rosh Chodesh Iyyar; Rosh Chodesh Adar I. https://www.hebcal.com/holidays/rosh-hashana-2026
- Britannica Editors. Calendar: Months and important days. Encyclopaedia Britannica. https://www.britannica.com/science/calendar/Months-and-important-days
- Hebcal. Hebrew–Gregorian date converter. https://www.hebcal.com/converter
- timeanddate.com. The Jewish or Hebrew leap year. https://www.timeanddate.com/date/jewish-leap-year.html
- Britannica Editors. Sabbath. Encyclopaedia Britannica. https://www.britannica.com/topic/Sabbath-Judaism
- Britannica Editors. Calendar: The calendar in Jewish history. Encyclopaedia Britannica. https://www.britannica.com/science/calendar/The-early-Roman-calendar
دیدگاه‌ها