تقویم میلادی چیست؟ از رومیان تا اصلاح گریگوری
تقویم میلادی (گریگوری) تقویم رایج بیشتر جهان است. ریشه‌اش به رومیان و ژولیوس سزار میرسد و در ۱۵۸۲ اصلاح شد؛ ماهها، سال کبیسه، مبدأ سالشماری و فرقش با تقویم شمسی و قمری را بخوان.
فهرست این نوشته
- تقویم میلادی دقیقاً چیست؟
- قاعدهٔ کبیسه و ماهها چطور است؟
- پیش از میلادی: تقویم رومی و ژولینی
- چرا در ۱۵۸۲ اصلاحش کردند؟
- سالهای میلادی را از کجا میشمریم؟
- تقویم میلادی چطور فراگیر شد؟
- تقویم میلادی با شمسی و قمری چه فرقی دارد؟
- ایرانیها کجا با تقویم میلادی روبهرو میشوند؟
- محدودیت‌ها و چیزهایی که روشن نیست
- منابع
تقویم میلادی چیست؟ همان تقویمی که بیشتر دنیا تاریخ را با آن می‌نویسد: سالی ۳۶۵ یا ۳۶۶ روزه با ۱۲ ماه که از ۱ ژانویه شروع میشود و سال‌هایش از تولد مسیح شمرده میشود. «گریگوری» هم می‌گویندش، از نام پاپ گرگوری سیزدهم که در ۱۵۸۲ کبیسه‌اش را اصلاح کرد. اینجا می‌خوانی از کجا آمده، کبیسه‌اش چطور کار می‌کند و با تقویم شمسی و قمری چه فرقی دارد. بقیهٔ تقویم‌ها را هم در انواع تقویم ببین.
تقویم میلادی دقیقاً چیست؟
تقویم میلادی یک تقویم خورشیدی است و امروز رایج‌ترین نظام تاریخ‌گذاری در دنیاست [۱]. «میلادی» به سال‌شماری‌اش برمی‌گردد: سالها از تولد مسیح شمرده میشود (در لاتین Anno Domini، «در سال خداوند»). «گریگوری» به نسخهٔ اصلاح‌شدهٔ همین تقویم اشاره دارد: پاپ گرگوری سیزدهم در ۱۵۸۲ قاعدهٔ کبیسهٔ تقویم قدیمی‌تر، یعنی ژولینی (که ژولیوس سزار ساخته بود)، را عوض کرد [۲].
پس این تقویم دو لایه دارد: ساختار ماهها و روزها از رومیان و سزار می‌آید و قاعدهٔ کبیسه‌اش کار گرگوری است.
قاعدهٔ کبیسه و ماهها چطور است؟
هر سالی که بر ۴ بخشپذیر باشد کبیسه است، مگر سالهای پایان سده (مثل ۱۹۰۰ و ۲۱۰۰) که فقط اگر بر ۴۰۰ بخشپذیر باشند کبیسهاند [۱]. پس ۱۸۰۰ و ۱۹۰۰ کبیسه نبودند، ۲۰۰۰ کبیسه بود و ۲۱۰۰ نخواهد بود [۱]. در هر ۴۰۰ سال ۹۷ سال کبیسه داریم و میانگین سال ۳۶۵٫۲۴۲۵ روز میشود. این تنها چیزی است که گرگوری در قاعدهٔ کبیسه عوض کرد [۱].
سال ۱۲ ماه دارد و طول ماهها یکدست نیست. چند نام هم ریشهٔ روشنی دارند:
| ماه | روز | ریشهٔ نام |
|---|---|---|
| ژانویه | ۳۱ | ژانوس، خدای آغازها [۵] |
| فوریه | ۲۸ (کبیسه ۲۹) | |
| مارس | ۳۱ | مارس، خدای جنگ؛ در اصل ماه اول سال رومی [۵] |
| آوریل | ۳۰ | |
| مه | ۳۱ | |
| ژوئن | ۳۰ | |
| ژوئیه | ۳۱ | ژولیوس سزار، از ۴۴ پیش از میلاد؛ نام قبلی: «ماه پنجم» [۵] |
| اوت | ۳۱ | آگوستوس، از ۸ پیش از میلاد؛ نام قبلی: «ماه ششم» [۵] |
| سپتامبر | ۳۰ | |
| اکتبر | ۳۱ | |
| نوامبر | ۳۰ | |
| دسامبر | ۳۱ |
پیش از میلادی: تقویم رومی و ژولینی
به روایت سنت، تقویم ابتدایی روم ده ماه و ۳۰۴ روز داشت و از مارس شروع می‌شد؛ بعد از دسامبر زمستان یک فاصلهٔ بی‌ماه بود و روزهایش شمرده نمی‌شد [۳]. در تقویم جمهوری روم سال ۳۵۵ روز بود و برای اینکه از فصل‌ها عقب نیفتد، گاهی ماهی کبیسه میان ۲۳ و ۲۴ فوریه می‌گذاشتند. این کار با هیئت کاهنان بود و به گفتهٔ بریتانیکا، به‌خاطر اندکی سهل‌انگاری و مقداری بی‌اطلاعی و فساد، نامنظم انجام می‌شد و آشفتگی فصلی به بار می‌آورد [۳]. ماه کبیسه هنوز در تقویم‌های قمری‌خورشیدی زنده است؛ تقویم عبری و تقویم چینی چیست را ببین. در دههٔ ۴۰ پیش از میلاد تقویم مدنی روم سه ماه از خورشید جلو افتاده بود [۴].
ژولیوس سزار، به مشورت منجم اسکندرانی سوزیگنس، سال را ۳۶۵٫۲۵ روز گرفت: ماهها ۳۰ یا ۳۱ روز شدند، جز فوریه که ۲۸ روز ماند و هر چهار سال یک‌بار ۲۹ روز شد [۴]. برای هم‌تراز کردن تقویم با خورشید، سال ۴۶ پیش از میلاد ۴۴۵ روز شد، و به‌خاطر سوءتفاهم‌هایی در اجرا، تقویم تا حدود سال ۸ میلادی هم درست کار نمی‌کرد [۴].
چرا در ۱۵۸۲ اصلاحش کردند؟
سال ژولینی ۳۶۵٫۲۵ روز بود؛ سال خورشیدی واقعی حدود ۳۶۵ روز و ۵ ساعت و ۴۸ دقیقه و ۴۵ ثانیه است، یعنی حدود ۱۱ دقیقه کوتاه‌تر [۴]. این اختلاف کوچک سال‌به‌سال جمع شد و تاریخ فصل‌ها را عقب برد.
بریتانیکا از مشکل محاسبهٔ عید پاک می‌گوید: شورای نیقیه در ۳۲۵ میلادی عید پاک را به نخستین یکشنبهٔ پس از نخستین ماه کامل بعد از اعتدال بهاری گره زده بود و در آن زمان اعتدال ۲۱ مارس بود؛ اما تا زمان گرگوری، اعتدال واقعی به ۱۱ مارس آمده بود [۶]. شورای ترنت در ۱۵۶۲–۱۵۶۳ از پاپ خواست مشکل را حل کند و گرگوری سیزدهم در فوریه ۱۵۸۲ فرمان اصلاح را امضا کرد؛ طرح بر پایهٔ پیشنهادهای لوئیجی لیلیو، دانشمند ایتالیایی، با اصلاح‌هایی از کریستوفر کلاویوس، ریاضی‌دان و منجم یسوعی، بود [۶].
اجرایش عجیب بود: در اکتبر ۱۵۸۲ ده روز از تقویم حذف شد تا اعتدال به ۲۱ مارس برگردد. در نخستین کشورهای پذیرنده، پس از ۴ اکتبر ۱۵۸۲ یکراست ۱۵ اکتبر آمد؛ اکتبر را برگزیدند تا هیچ جشن مهم مسیحی از بین نرود [۶].
سالهای میلادی را از کجا میشمریم؟
سالشماری میلادی ساختهٔ راهبی به نام دیونیسیوس اگزیگوس در حدود ۵۲۵ میلادی است. او نمیخواست نام دیوکلتیان، امپراتوری که مسیحیان را آزار داده بود، در سالشماری بماند و میخواست سالها را از «تجسد» مسیح بشمارد [۷]. محاسبهٔ او دربارهٔ سال تولد مسیح با روایتهای انجیل جور درنمیآید [۷]. سال صفر هم وجود ندارد: ۱ پیش از میلاد یکراست به ۱ میلادی میرسد [۷]. در فارسی به این دو بازه «پیش از میلاد» (پ.م.) و «میلادی» (م.) میگوییم.
تقویم میلادی چطور فراگیر شد؟
اصلاح گریگوری در ۱۵۸۲ برای دنیای کاتولیک بود: ظرف حدود یک سال ایالت‌های ایتالیا، پرتغال، اسپانیا و بخش‌های کاتولیک آلمان آن را پذیرفتند [۱]، اما کشورهای پروتستان و ارتدکس نخواستند از پاپ دستور بگیرند [۶]. بقیه به‌تدریج آمدند [۱]:
- ۱۶۹۹: ایالت‌های پروتستان آلمان
- ۱۷۵۲: بریتانیا و مستعمراتش؛ ۱۱ روز حذف شد (پس از ۲ سپتامبر یکراست ۱۴ سپتامبر آمد)
- ۱۷۵۳: سوئد
- ۱۸۷۳: ژاپن
- ۱۹۱۲: چین
- ۱۹۱۸: جمهوری‌های شوروی
- ۱۹۲۳: یونان؛ ۱۳ روز حذف شد
هر که دیرتر آمد، روز بیشتری حذف کرد، چون فاصلهٔ دو تقویم بیشتر شده بود [۱]. بریتانیکا می‌نویسد کشورهای اسلامی معمولاً تقویم میلادی را برای زندگی غیردینی به کار می‌برند و برای امور دینی تقویم اسلامی را نگه می‌دارند [۱]. در ایران تقویم رسمی کشور شمسی است (قانون ۱۱ فروردین ۱۳۰۴ [۹]) و میلادی کنار آن به کار می‌رود.
تقویم میلادی با شمسی و قمری چه فرقی دارد؟
| ویژگی | شمسی | قمری | میلادی |
|---|---|---|---|
| مبنا | خورشید (اعتدال بهاری) | ماه (هلال نو) | خورشید (قاعدهٔ حسابی) |
| طول سال | ۳۶۵ یا ۳۶۶ روز | ۳۵۴ یا ۳۵۵ روز | ۳۶۵ یا ۳۶۶ روز |
| آغاز سال | اول بهار (نوروز) | ۱ محرم | ۱ ژانویه |
| کبیسه | بر پایهٔ محاسبهٔ اعتدال | یک روز اضافه در ذی‌حجه | هر ۴ سال، جز سده‌های غیر ۴۰۰پذیر |
| فصل‌ها | ثابت | می‌چرخند | تقریباً ثابت |
| ۹ مهر ۱۴۰۵ | ۹ مهر ۱۴۰۵ | ۱۹ ربیع‌الثانی ۱۴۴۸ | ۱ اکتبر ۲۰۲۶ |
(ردیف آخر از time.ir [۸].)
تفاوت میلادی و شمسی در کبیسه و آغاز سال است: میلادی کبیسه را با یک قاعدهٔ حسابی ثابت می‌گیرد و سالش از ۱ ژانویه شروع میشود، نه از رویدادی در آسمان؛ شمسی کبیسه و آغاز سال را از لحظهٔ اعتدال بهاری می‌گیرد. ماجرای شمسی را در تقویم شمسی چیست می‌خوانی. تفاوت میلادی و قمری هم اینجاست که سال میلادی حدود ۱۱ روز بلندتر از سال قمری است و برای همین مناسبتهای قمری نسبت به میلادی هر سال جابه‌جا میشوند؛ این یکی در تقویم هجری قمری چیست آمده است.
اگر می‌خواهی سال شمسی را سریع به میلادی ببری، قاعدهٔ سرانگشتی این است (تقریبی؛ برای روز و ماه دقیق از time.ir استفاده کن):
- از اول فروردین تا حدود ۱۰ دی: سال شمسی + ۶۲۱ (۱۴۰۵ + ۶۲۱ = ۲۰۲۶).
- از حدود ۱۱ دی تا آخر اسفند: سال شمسی + ۶۲۲ (مثلاً ۱ ژانویهٔ ۲۰۲۷ برابر ۱۱ دی ۱۴۰۵ است).
ایرانیها کجا با تقویم میلادی روبهرو میشوند؟
وقتی بلیت هواپیما میخریم، مقالهای بینالمللی میخوانیم، برنامهای نصب میکنیم یا از اینترنت چیزی سفارش میدهیم، تاریخ معمولاً میلادی است. time.ir هم هر سه تاریخ شمسی و قمری و میلادی را کنار هم نشان میدهد [۸]. بعضی مناسبتها در ایران بر پایهٔ تقویم میلادیاند، مثل ولنتاین (۱۴ فوریه، در ۱۴۰۵ برابر ۲۵ بهمن) و روز جهانی زن (۸ مارس ۲۰۲۷، برابر ۱۷ اسفند ۱۴۰۵)؛ همهٔ آنها را با نوع تقویم هر کدام در تقویم مناسبتهای سال ۱۴۰۵ میبینی.
یادت بمونه: میلادی هم خورشیدی است؛ فرقش با شمسی در کبیسه و آغاز سال است، نه در اینکه یکی خورشیدی باشد و دیگری نه.
محدودیت‌ها و چیزهایی که روشن نیست
- کامل نیست. سال گریگوری هر سال حدود ۱۱ ثانیه از سال خورشیدی بلندتر است؛ فصل‌ها حدود هر ۷٬۷۰۰ سال یک روز جابه‌جا میشوند [۱]. در زندگی روزمره اصلاً حس نمی‌شود.
- ماه‌هایش یکدست نیستند. طول ماهها (۲۸ تا ۳۱ روز) ریشه در تقویم رومی دارد [۳]، نه در حساب.
- آغاز سالش قراردادی است. ۱ ژانویه نه اعتدال است و نه انقلاب؛ ژانویه بعدها جای مارس را به‌عنوان ماه اول گرفت [۵].
- تاریخ‌های قدیمی همیشه با هم جور نیستند. وقتی تاریخی از سدهٔ ۱۶ تا ۱۸ می‌خوانی، بپرس به تقویم ژولینی است یا گریگوری؛ فاصلهٔ آن دو در ۱۵۸۲ ده روز بود [۶].
- تاریخ تقویم رومی تا حدی روایت است. بریتانیکا بخش‌هایی از آن را به سنت پادشاهان اولیه نسبت میدهد [۳].
- ورود به ایران. نیافتیم که تقویم میلادی دقیقاً کِی و چگونه در ایران رایج شد و منبع معتبری برایش نداریم؛ برای همین دربارهٔ آن ننوشتیم.
برای دیدن تقویم‌ها کنار هم، سراغ تقویم مناسبتهای سال ۱۴۰۵ برو؛ و اگر می‌خواهی بدانی چرا سال شمسی همیشه با بهار شروع میشود، تقویم شمسی چیست را بخوان.
منابع
- Britannica Editors. Gregorian calendar. Encyclopaedia Britannica. https://www.britannica.com/topic/Gregorian-calendar
- Britannica Editors. Gregory XIII. Encyclopaedia Britannica. https://www.britannica.com/biography/Gregory-XIII
- Ronan, C. A. Calendar: The early Roman calendar. Encyclopaedia Britannica. https://www.britannica.com/science/calendar/The-early-Roman-calendar
- Britannica Editors. Julian calendar. Encyclopaedia Britannica. https://www.britannica.com/science/Julian-calendar
- Britannica Editors. January; March; July; August. Encyclopaedia Britannica. https://www.britannica.com/topic/January · https://www.britannica.com/topic/March-month · https://www.britannica.com/topic/July · https://www.britannica.com/topic/August-month
- Britannica Editors. Ten days that vanished: the switch to the Gregorian calendar. Encyclopaedia Britannica. https://www.britannica.com/story/ten-days-that-vanished-the-switch-to-the-gregorian-calendar
- Britannica Editors. Chronology: Christian era; Christian Era. Encyclopaedia Britannica. https://www.britannica.com/topic/chronology/Christian · https://www.britannica.com/topic/Christian-Era
- time.ir (مرکز تقویم و ساعت ایران). تاریخ امروز به سه تقویم، بازدید ۹ مهر ۱۴۰۵. https://www.time.ir
- روزنامهٔ جوان (۱۲ فروردین ۱۳۹۳). تقویم ایران چه زمانی هجری شمسی شد؟ (متن قانون ۱۱ فروردین ۱۳۰۴). https://www.javanonline.ir/fa/news/639041
دیدگاه‌ها