تقویم چینی چیست؟ ماه‌ها، سالهای حیوانی و سال نو
تقویم چینی قمریخورشیدی است: ماه‌هایش با ماه آسمان شمرده میشود و ماه کبیسه سال را با فصلها هماهنگ میکند. دوازده حیوان، چرخهٔ ۶۰ ساله و قاعدهٔ سال نو را بخوان؛ و بدان «تقویم چینی تعیین جنسیت» چه ربطی به آن دارد.
تقویم چینی چیست؟ تقویمی قمریخورشیدی که ماه‌هایش را با گردش ماه می‌شمارد، اما هر چند سال یک ماه اضافه (ماه کبیسه) می‌گیرد تا سال از فصلها عقب نیفتد [۱]. سال نوی چینی هم تاریخ ثابت ندارد و هر سال با ماه نوی حدود ۲۱ ژانویه تا ۲۰ فوریه شروع میشود [۲].
اگر برای «تقویم چینی تعیین جنسیت» آمده‌ای: آن جدول با خود تقویم چینی یکی نیست و در بزرگ‌ترین بررسی‌ای که پیدا کردیم از شانس بهتر درنیامد. ماجرا را آرام و با منبع، در بخش «تقویم چینی تعیین جنسیت چیست؟» پایین‌تر گفته‌ایم.
تقویم چینی چطور کار میکند؟
بریتانیکا این تقویم را «یینیانگ لی» (تقویم یین و یانگ) هم مینامد [۱]. سال آن دوازده ماه دارد و هر ماه ۲۹ یا ۳۰ روز است؛ سال معمولاً حدود ۳۵۴ روز میشود، یعنی حدود ۱۱ روز کمتر از سال خورشیدی. برای پر کردن این فاصله، گاهی ماه سیزدهمی به سال اضافه میشود [۱].
ریشهٔ این حسابها کهن است: روی استخوانهای پیشگویی دورهٔ شانگ، دستکم از سدهٔ ۱۴ پیش از میلاد، سال خورشیدی حدود ۳۶۵٫۲۵ روز و ماه قمری حدود ۲۹٫۵ روز ثبت شده است [۱].
به نوشتهٔ بریتانیکا، این تقویم در چین و تایوان و کشورهای همسایه هم‌زمان با تقویم میلادی به کار می‌رود [۱]. تا سال ۱۹۱۲ هم، بنا بر همان منبع، اهمیت اصلی‌اش را حفظ کرده بود [۱].
ماه کبیسه کِی اضافه میشود؟
کلید ماجرا «۲۴ نقطهٔ خورشیدی» است (که چینیها «جیهچی» مینامند). مسیر ظاهری خورشید در آسمان را به ۲۴ نقطه تقسیم کردهاند که هر دو نقطهٔ پشتسرهم ۱۵ درجه فاصله دارند، یعنی حدود ۱۵ روز [۱]. این ۲۴ نقطه دو دستهاند، دوازده «اصلی» و دوازده «فرعی» که یکیدرمیان میآیند. اعتدال بهاری و انقلابهای تابستانی و زمستانی از نقطههای اصلیاند و مثلاً «روشن و صاف» یک نقطهٔ فرعی است [۳].
قاعدهٔ ماه کبیسه از همینجا میآید. هر ماه قمری باید یک نقطهٔ اصلی داشته باشد. ماهی که هیچ نقطهٔ اصلی در آن نیفتد، ماه کبیسهٔ ماهِ قبل حساب میشود [۳]. در ۱۹ سال خورشیدی ۲۳۵ ماه قمری داریم، اما نقطهٔ اصلی فقط ۲۲۸ تاست. یعنی ۷ ماه بی‌نقطهٔ اصلی می‌ماند و همین‌ها ماه کبیسه می‌شوند [۳].
نتیجه این است که ماه کبیسه سر جای ثابتی نمی‌آید؛ از آسمان خوانده میشود. ماه کبیسه نام و شمارهٔ ماه قبل از خودش را می‌گیرد؛ برای همین گاهی سال دو ماه هم‌نام پشت سر هم دارد (بریتانیکا مثال می‌زند سالی با دو «جولای») [۱].
سال را چطور می‌شمارند؟ چرخهٔ ۶۰ ساله
تقویم چینی برای سال‌ها نام می‌دهد، نه شمارهٔ پیوسته. دو فهرست در کار است: ده «ساقهٔ آسمانی» و دوازده «شاخهٔ زمینی». این دو با هم جلو می‌روند: جفت اول «جیا-زی» است و جفت شصتم «گوی-های»، و بعد دوباره از اول [۴]. چون ۶۰ نخستین سالی است که هر دو فهرست یک دور کامل را تمام کردهاند، هر نام فقط هر ۶۰ سال تکرار میشود.
بریتانیکا می‌گوید این جفت‌های ساقه و شاخه بیش از ۳۰۰۰ سال است برای شمارش روزها به کار می‌رود و احتمالاً در سدهٔ دوم میلادی، در دورهٔ هان، امپراتورها آن را برای شمارش سال‌ها هم پذیرفتند [۱].
برای مثال، رصدخانهٔ هنگکنگ در جدول‌های تبدیلش، سالی را که در ۲۰۲۶ شروع میشود «بینگ‌وو، سال اسب» و سال بعد را «دینگ‌وِی، سال بز (گوسفند)» نوشته است [۸]. ۶۰ سال بعد، یعنی ۲۰۸۶، دوباره «بینگ‌وو» میشود.
دوازده حیوان کداماند و افسانهٔ آنها چیست؟
شاخههای زمینی را با دوازده حیوان هم میشناسند [۶]. ترتیب حیوانها این است: موش، گاو، ببر، خرگوش، اژدها، مار، اسب، گوسفند، میمون، خروس، سگ و خوک [۱]. (حیوان هشتم را بریتانیکا «گوسفند» و رصدخانهٔ هنگکنگ «بز» ترجمه کرده است.)
برای پیدا کردن «حیوان سال تولد» نکتهای مهم هست: حیوان سال با سال نوی چینی عوض میشود، نه با اول ژانویه [۶]. پس کسی که در ژانویه یا فوریه (تا حدود ۲۰ فوریه) به دنیا آمده ممکن است حیوانش حیوان سال قبل باشد. جدول زیر از روی سالهای ۲۰۲۵ تا ۲۰۲۸ (که رصدخانهٔ هنگکنگ ثبت کرده [۸]) و ترتیب دوازده‌ساله ساخته شده است؛ سال میلادی تولدت را بگیر:
| سال | حیوان | سال | حیوان |
|---|---|---|---|
| ۲۰۲۰ | موش | ۲۰۲۶ | اسب |
| ۲۰۲۱ | گاو | ۲۰۲۷ | گوسفند (بز) |
| ۲۰۲۲ | ببر | ۲۰۲۸ | میمون |
| ۲۰۲۳ | خرگوش | ۲۰۲۹ | خروس |
| ۲۰۲۴ | اژدها | ۲۰۳۰ | سگ |
| ۲۰۲۵ | مار | ۲۰۳۱ | خوک |
برای سالهای دیگر، هر ۱۲ سال به عقب یا جلو برو و حیوان همان است (اسب: ۲۰۱۴، ۲۰۲۶، ۲۰۳۸).
چرا همین دوازده حیوان و چرا به این ترتیب؟ افسانه‌ای مشهور جواب می‌دهد. بریتانیکا آن را «روایتی رایج دربارهٔ مسابقهٔ حیوانات» مینامد: امپراتور جید (امپراتور یشم؛ در روایتی دیگر بودا) همهٔ حیوانها را به مسابقه‌ای دعوت میکند و دوازده حیوانِ اول که از رودخانه بگذرند و به مقصد برسند، به ترتیب ورودشان در تقویم جا می‌گیرند [۶]. در یکی از روایت‌ها گربه از موش خواسته بود صبح مسابقه بیدارش کند و موش یادش رفت؛ در روایتی دیگر موش گربه را از پشت گاو در آب انداخت. برای همین، می‌گویند، گربه در فهرست نیست [۶]. این‌ها افسانه است، نه تاریخ.
ویژگی‌هایی هم که به آدم‌های هر حیوان نسبت می‌دهند باوری فرهنگی است، نه ادعای علمی؛ بریتانیکا هم فقط می‌گوید هر حیوان با شخصیتی «همراه میشود» [۶].
ایران هم با این رسم بیگانه نیست. ایرانیکا مینویسد نام‌گذاری سال‌ها با حیوان‌های یک چرخهٔ دوازده‌ساله در سال ۱۹۱۱ در تقویم رسمی ایران آمد و تا ۱۹۲۵ ماند، و (به نوشتهٔ همان دانشنامه) در برخی سالنامه‌های فارسی هنوز دیده میشود [۷]. تقویمهای ایرانیِ پیش از جلالی را در تقویم ایران باستان می‌خوانی.
سال نوی چینی کی است؟
قاعدهٔ سال نو ساده است، ولی تاریخ ثابتی ندارد: سال نوی چینی با ماه نو شروع میشود، معمولاً دومین ماه نو پس از انقلاب زمستانی [۵]. این ماه نو هر سال جای دیگری در فاصلهٔ ۲۱ ژانویه تا ۲۰ فوریه می‌افتد [۲].
جشن‌ها پانزده روز طول می‌کشد و تا ماه کامل بعدی ادامه دارد [۲]. نمونه‌اش سه سال نوی پشتسرهم، به حساب رصدخانهٔ هنگکنگ [۸]: ۱۷ فوریه ۲۰۲۶ (۲۸ بهمن ۱۴۰۴، آغاز سال اسب)، ۶ فوریه ۲۰۲۷ (۱۷ بهمن ۱۴۰۵) و ۲۶ ژانویه ۲۰۲۸ (۶ بهمن ۱۴۰۶). رصدخانهٔ هنگکنگ خودش یادآوری میکند اگر ماه نو نزدیک نیمه‌شب بیفتد، تاریخ جدول ممکن است یک روز اختلاف داشته باشد [۸].
مقایسه‌اش با نوروز مفید است. نوروز به اعتدال بهاری گره خورده و همیشه ۱ فروردین می‌ماند [۷] (ماجرای آن را در تقویم شمسی چیست می‌خوانی)؛ سال نوی چینی به ماه نو گره خورده و در یک پنجرهٔ حدوداً ۳۰ روزه جابه‌جا میشود. برای سالهای دیگر، جدول تبدیل رصدخانهٔ هنگکنگ (به انگلیسی) را ببین [۸].
تقویم چینی تعیین جنسیت چیست؟
اگر منتظر نوزادی و دلت میخواهد زودتر بدانی دختر است یا پسر، این بخش برای توست. خلاصهاش را همین اول بگویم: جدول چینی سرگرمی خوبی است، ولی پیشبینی قابل اعتمادی نیست.
«تقویم چینی تعیین جنسیت» یا «جدول چینی» همان تقویم چینی نیست. جدولی است که سن قمری مادر و ماه لقاح را کنار هم میگذارد و در خانهٔ مربوطه «پسر» یا «دختر» مینویسد [۹]. احتمالاً اسمش «تقویم» است چون برای محاسبهٔ سن و ماه از تاریخ قمری چینی استفاده میکند؛ خودِ تقویم چینی هیچ پیشبینی دربارهٔ نوزاد ندارد.
آیا جدول درست پیشبینی میکند؟ پژوهشگران این پرسش را روی ۲٬۸۴۰٬۷۵۵ تولد تک‌قلو در سوئد (۱۹۷۳ تا ۲۰۰۶) آزمودند. نتیجه: پیشبینی جدول با جنسیت واقعی نوزاد رابطه‌ای نداشت؛ شاخص توافق (کاپا) ۰٫۰۰۰۲ شد، یعنی در حد صفر. در یک نمونهٔ اعتبارسنجی ۱۰۰۰ تایی هم که با الگوریتم یک سایت اینترنتی انجام شد، کاپا ۰٫۰۲ منفی شد؛ باز هم در حد صفر. نویسندگان نوشتند این روش «بهتر از پرتاب سکه نیست» و توصیه کردند اتاق نوزاد را بر پایهٔ آن رنگ نزنند [۹].
این نتیجه از یک مطالعه است، اما با نزدیک به سه میلیون تولد، جای چندانی برای شک نمی‌گذارد. پس چرا خیلی‌ها می‌گویند «برای من درست درآمد»؟ چون نوزادان تقریباً نیمی دختر و نیمی پسرند و هر حدسی، حتی با چشم بسته، در حدود نیمی از موارد درست درمی‌آید. اگر جدول برای تو یا آشنایانت درست درآمده، دلیلش شانس بوده، نه جدول؛ و این از قشنگی ماجرا کم نمی‌کند. خود جدول را عمداً اینجا نیاورده‌ایم، چون چیزی بیش از پرتاب سکه به تو نمی‌دهد.
ادعای معروف دیگری هم هست: می‌گویند این جدول بیش از ۷۰۰ سال پیش در مقبره‌ای سلطنتی نزدیک پکن پیدا شده. این را فقط در همان سایت‌هایی دیده‌ایم که خود جدول را منتشر میکنند و منبع پژوهشی یا تاریخی برایش پیدا نکردیم؛ پس آن را حکایتی می‌دانیم، نه تاریخ.
اگر می‌خواهی جنسیت نوزاد را بدانی، از پزشک و سونوگرافی بپرس؛ جدول جایگزین آنها نیست. اگر هم برای سرگرمی پرش می‌کنی، به اندازهٔ یک فال جدی‌اش بگیر.
یادت بمونه: تقویم چینی ماه‌هایش قمری و سالش خورشیدی است؛ جدول جنسیت فقط از سن و ماه قمری وام می‌گیرد و در بزرگ‌ترین بررسی‌ای که پیدا کردیم از شانس بهتر درنیامد.
تقویم چینی چه فرقی با تقویمهای دیگر دارد؟
تقویمها از دو جهت با هم فرق دارند: به گردش ماه تکیه میکنند یا خورشید، و چطور با فصلها هماهنگ میمانند.
| تقویم | پایه | هماهنگی با فصل |
|---|---|---|
| چینی | قمریخورشیدی | ماه کبیسه (۷ بار در ۱۹ سال) [۳] |
| هجری قمری | قمری | در پی هماهنگی با فصل نیست [۱۰] |
| هجری شمسی (ایران) | خورشیدی | سال نو سرِ اعتدال بهاری [۷] |
| میلادی | خورشیدی | یک روز کبیسه هر ۴ سال، جز سدههایی که بر ۴۰۰ بخشپذیر نیستند [۱۱] |
تقویم عبری و چرخهٔ ۱۹ سالهاش هم قمریخورشیدی است و مثل تقویم چینی، در هر چرخهٔ ۱۹ ساله هفت ماه کبیسه می‌گیرد [۱۱]. تقویم هجری قمری ماه کبیسه ندارد، پس مناسبت‌هایش هر سال حدود ۱۱ روز زودتر میآیند.
برای دانستن اینکه کدام مناسبت‌های ایرانی ثابت‌اند و کدام جابه‌جا می‌شوند، تقویم مناسبت‌های سال ۱۴۰۵ را ببین. بقیهٔ تقویمهای دنیا را هم در بخش انواع تقویم مرور کن.
منابع
- Lin, Chao. Chinese calendar. Encyclopaedia Britannica. https://www.britannica.com/science/Chinese-calendar
- Britannica Editors. Chinese New Year. Encyclopaedia Britannica. https://www.britannica.com/topic/Chinese-New-Year
- Hong Kong Observatory. The 24 Solar Terms. https://www.hko.gov.hk/en/gts/time/24solarterms.htm
- Hong Kong Observatory. Heavenly Stems and Earthly Branches. https://www.hko.gov.hk/en/gts/time/stemsandbranches.htm
- Congressional Research Service. Lunar New Year: Fact Sheet (R46674, updated 16 January 2026). https://www.congress.gov/crs-product/R46674
- Britannica Editors. Chinese zodiac. Encyclopaedia Britannica. https://www.britannica.com/topic/Chinese-zodiac
- Encyclopaedia Iranica. CALENDARS ii. In the Islamic period. https://www.iranicaonline.org/articles/calendars/calendars-ii-in-the-islamic-period/
- Hong Kong Observatory. Gregorian-Lunar Calendar Conversion Table (annual tables, e.g. 2026: https://www.hko.gov.hk/en/gts/time/calendar/pdf/files/2026e.pdf ; index: https://www.hko.gov.hk/en/gts/time/conversion.htm)
- Villamor, E., Dekker, L., Svensson, T., & Cnattingius, S. (2010). Accuracy of the Chinese lunar calendar method to predict a baby's sex: a population-based study. Paediatric and Perinatal Epidemiology, 24(4), 398–400. https://doi.org/10.1111/j.1365-3016.2010.01129.x
- Britannica Editors. Lunar calendar. Encyclopaedia Britannica. https://www.britannica.com/science/lunar-calendar
- Britannica Editors. Jewish religious year. Encyclopaedia Britannica. https://www.britannica.com/topic/Jewish-religious-year
دیدگاه‌ها