تقویم هجری قمری چیست؟ پیشینه و شمارش ماهها و روزها
تقویم هجری قمری بر گردش ماه بنا شده و سالش ۳۵۴ یا ۳۵۵ روز است. از مبدأ هجرت و ماه‌های ۲۹ و ۳۰ روزه تا اینکه چرا مناسبت‌هایش در فصل‌ها می‌چرخند و آغاز ماه با رؤیت هلال یا محاسبه تعیین میشود.
تقویم هجری قمری چیست؟ تقویمی که بر گردش ماه بنا شده است: سالش ۱۲ ماه قمری دارد، معمولاً ۳۵۴ یا ۳۵۵ روز است و سال‌هایش از هجرت پیامبر اسلام (۶۲۲ میلادی) شمرده میشود. چون سال قمری حدود ۱۱ روز از سال شمسی کوتاه‌تر است، تاریخ شمسی مناسبتهای قمری هر سال جابه‌جا میشود؛ رمضان و محرم و عید فطر هم از همین دسته‌اند. دیگر تقویم‌ها را هم در انواع تقویم ببین.
«قمری» یعنی چه؟
«قمری» یعنی مربوط به ماه (کرهٔ ماه). هر ماه از یک هلال نو تا هلال نوی بعدی است؛ ایرانیکا مینویسد تقویم هجری قمری بر همین ماه هلالی بنا شده، یعنی از یک رؤیت (دیدهشدن) هلال نو تا رؤیت بعدی، و میانگین این فاصله حدود ۲۹٫۵۳ روز است [۲]. چون روز کامل می‌شمریم، هر ماه ۲۹ یا ۳۰ روز میشود.
«هجری» به مبدأ سالشماری برمی‌گردد؛ تقویم هجری شمسی ایران هم همین مبدأ را دارد، فقط سال‌هایش خورشیدی‌اند.
تقویم هجری قمری از کجا آمده؟
سالها از هجرت، یعنی مهاجرت پیامبر اسلام از مکه به یثرب (مدینه) در ۶۲۲ میلادی، شمرده میشوند [۱]. عمر بن خطاب، خلیفهٔ دوم، این سالشماری را رسمی کرد؛ ایرانیکا مینویسد مورخان تقریباً همگی آن را در سالهای ۱۶ تا ۱۸ هجری (۶۳۷ تا ۶۳۹ میلادی) میدانند [۲] و بریتانیکا سال ۶۳۹ را میآورد [۱]. عمر اول محرم را آغاز سال اول گذاشت؛ این روز، به نوشتهٔ بریتانیکا، ۱۶ ژوئیهٔ ۶۲۲ در تقویم ژولینی (نسخهٔ قدیمیتر تقویم میلادی) است [۱].
ایرانیکا یادآوری میکند که نامههایی از خالد بن ولید هست که پیش از خلافت عمر نوشته شده و ماه‌های «سال دوازدهم پس از هجرت» تاریخ خورده‌اند؛ پس شواهدی هست که این تقویم پیش‌تر هم به کار می‌رفته و عمر دست‌کم آن را رسمی کرده است [۲].
پیش از اسلام در عربستان هم ماه‌های قمری بود و گاهی ماهی اضافه می‌کردند تا ماهها با فصل‌ها جور بمانند. به نوشتهٔ ایرانیکا، شواهد خوبی هست که در دههٔ نخست پس از هجرت چنین ماه اضافه‌ای در کار نبود [۲]. تقویم قمری امروزی هم همین‌طور است: ۱۲ ماه، بدون ماه اضافه.
ماهها و روزهایش چطور شمرده میشوند؟
دو شکل از این تقویم هست و هر دو را مرکز تقویم مؤسسهٔ ژئوفیزیک دانشگاه تهران توضیح داده است:
- تقویم هلالی (واقعی). اول هر ماه با دیدهشدن هلال نو در شامگاه ۲۹ یا ۳۰ ماه قبل ثابت میشود [۴]. طول هر ماه را آسمان معلوم میکند، پس همیشه با الگوی قراردادی یکی نیست [۳]. در گزارشی از جوانآنلاین آمده طول هر ماه مستقل از ماه قبل است و ممکن است تا سه ماه پیاپی ۲۹ روزه یا تا چهار ماه پیاپی ۳۰ روزه داشته باشیم [۵].
- تقویم قراردادی (حسابی). برای محاسبات روزمره، ماهها را متناوب ۳۰ و ۲۹ روز می‌گیرند: محرم ۳۰، صفر ۲۹ و همین‌طور تا آخر؛ ذی‌حجه در سال عادی ۲۹ و در سال کبیسه ۳۰ روز است [۴].
جدول ماهها در تقویم قراردادی:
| ماه | ترتیب | روز |
|---|---|---|
| محرم | ۱ | ۳۰ |
| صفر | ۲ | ۲۹ |
| ربیع‌الاول | ۳ | ۳۰ |
| ربیع‌الثانی | ۴ | ۲۹ |
| جمادی‌الاول | ۵ | ۳۰ |
| جمادی‌الثانی | ۶ | ۲۹ |
| رجب | ۷ | ۳۰ |
| شعبان | ۸ | ۲۹ |
| رمضان | ۹ | ۳۰ |
| شوال | ۱۰ | ۲۹ |
| ذی‌قعده | ۱۱ | ۳۰ |
| ذی‌حجه | ۱۲ | ۲۹ (کبیسه ۳۰) |
جمع این ماهها حدود ۳۵۴٫۳۷ روز است؛ ایرانیکا طول سال را ۳۵۴ و یازده‌سی‌ام روز مینویسد [۲]، پس سال عادی ۳۵۴ روز است و هر چند سال یک‌بار، با یک روز اضافه در ذی‌حجه، ۳۵۵ روز میشود. بریتانیکا این را در چرخهٔ ۳۰ ساله می‌شمارد: در ۱۱ سال از هر ۳۰ سال ذی‌حجه ۳۰ روزه است و در ۱۹ سال دیگر ۲۹ روزه [۱]. هیچ ماه دیگری به سال اضافه نمی‌شود؛ همین ویژگی ماهها را در فصل‌ها می‌چرخاند.
سال قمری و فصل‌ها
سال قمری ۳۵۴ یا ۳۵۵ روز است و سال خورشیدی حدود ۳۶۵ روز؛ یعنی هر سال حدود ۱۱ روز عقب می‌افتد [۱]. چون ماهی به سال اضافه نمی‌شود تا این عقب‌ماندگی جبران شود، ماه‌های قمری کم‌کم همهٔ فصل‌ها را می‌گردند: بریتانیکا این دور کامل را ۳۲٫۵ سال خورشیدی مینویسد [۱] (با حدود ۱۱ روز اختلاف سالانه، حدود ۳۳ سال). برای همین رمضان ممکن است در تابستان باشد و چند سال بعد در زمستان.
مثالی از تقویم رسمی ایران: روز مادر در ۱۴۰۵ دوشنبه ۹ آذر (۳۰ نوامبر ۲۰۲۶) است و time.ir همین روز را ۲۰ جمادی‌الثانی ۱۴۴۸ نشان میدهد [۶] (جزئیات در تقویم مناسبتهای سال ۱۴۰۵). چون تاریخ قمری ثابت می‌ماند و سال قمری کوتاه‌تر است، سال بعد این روز حدود ۱۱ روز زودتر می‌افتد؛ تاریخ دقیقش را از تقویم رسمی همان سال بردار، نه از حساب سرانگشتی.
اینکه ایران چرا امور اداری را شمسی کرد، در تقویم شمسی چیست آمده است.
آغاز ماه قمری را چطور تعیین میکنند؟
سه چیز در کار است: رؤیت هلال، محاسبه و ملاک هر کشور.
رؤیت هلال. بهگفتهٔ مرکز تقویم، تاریخ اول ماه با دیدهشدن هلال ماه نو در شامگاه روز بیستونهم یا سیام ماه قبل ثابت میشود [۴]. جوانآنلاین هم مینویسد معیار شرعی آغاز ماه قمری رؤیت هلال است، در حالی که مقارنهٔ ماه و خورشید (که با محاسبه معلوم میشود) معیار «ماه نجومی» است [۵]. دیدهشدن هلال به آسمان و چشم ناظر بستگی دارد. در متنی که از کارشناس مرکز تقویم بازنشر شده آمده رؤیت کار انسان است و پیشبینی آن همیشه کمی عدم‌قطعیت دارد؛ فتوای فقها هم ممکن است فرق کند و به اختلاف در آغاز ماه برسد [۳].
محاسبه و پیشبینی. کارشناسان از پیش حساب میکنند که هلال شب بیستونهم دیده میشود یا نه: وضعیت ماه و خورشید را در لحظهٔ غروب با ثبت‌های جهانی رؤیت هلال، از ۱۸۵۹ تا امروز، مقایسه میکنند [۳]. پس تقویمی که از ماهها پیش چاپ میشود، پیشبینی است. در گزارش جوانآنلاین آمده که در سالهای گذشته مواردی بوده که پیشبینی با رصد هلالِ بسیار باریک و مرزی عوض شده و تقویم هم تغییر کرده است [۵].
ملاک هر کشور. همان گزارش مینویسد آغاز ماه قمری در هر نقطه به ویژگی‌های نجومی آن کشور و ملاک شرعی فقهای آنجا بستگی دارد؛ بنابراین ممکن است آغاز ماه در ایران و عربستان یکی باشد یا فرق کند [۵]. متنی که از مرکز تقویم بازنشر شده می‌گوید اینکه آغاز ماه در دو کشور اسلامی یک روز فرق کند، از اینجاست که هلال در یکی دیده شده و در دیگری نه [۳].
نتیجهٔ عملی: تاریخ شمسی روزهای قمری‌مبنا را فقط پس از انتشار تقویم رسمی همان سال قطعی بدان؛ و حتی آن هم، برای مناسبت‌هایی که به رؤیت هلال بسته‌اند، ممکن است یک روز جابه‌جا شود.
تقویم هجری قمری با شمسی و میلادی چه فرقی دارد؟
| ویژگی | شمسی | قمری | میلادی |
|---|---|---|---|
| مبنا | خورشید (اعتدال بهاری) | ماه (هلال نو) | خورشید (قاعدهٔ حسابی) |
| طول سال | ۳۶۵ یا ۳۶۶ روز | ۳۵۴ یا ۳۵۵ روز | ۳۶۵ یا ۳۶۶ روز |
| آغاز سال | اول بهار (نوروز) | ۱ محرم | ۱ ژانویه |
| کبیسه | بر پایهٔ محاسبهٔ اعتدال | یک روز اضافه در ذی‌حجه | هر ۴ سال، جز سده‌های غیر ۴۰۰پذیر |
| فصل‌ها | ثابت | می‌چرخند | تقریباً ثابت |
| ۹ مهر ۱۴۰۵ | ۹ مهر ۱۴۰۵ | ۱۹ ربیع‌الثانی ۱۴۴۸ | ۱ اکتبر ۲۰۲۶ |
(ردیف آخر از time.ir [۶].)
بزرگ‌ترین فرق قمری با شمسی، چرخیدن در فصل‌هاست: سال شمسی با اعتدال بهاری هماهنگ می‌ماند و فروردین همیشه بهار است؛ سال قمری نه. ماجرای تقویم شمسی ایران را در تقویم شمسی چیست می‌خوانی. فرق قمری با میلادی هم از همین‌جا می‌آید: تقویم میلادی با قاعدهٔ حسابی‌اش فصل‌ها را تقریباً یک‌جا نگه می‌دارد و قمری نه؛ آن را در تقویم میلادی چیست ببین. اگر ماه کبیسه میخواهی، تقویم چینی چیست و تقویم عبری قمری‌خورشیدی‌اند و ماه کبیسه می‌گیرند.
ایرانیها کجا با تقویم قمری سروکار دارند؟
time.ir سه تاریخ شمسی، قمری و میلادی را کنار هم نشان میدهد [۶]. مناسبتهای دینی مثل ماه رمضان، عید فطر و محرم به تقویم قمری تکیه دارند و چند روز خانوادگی هم در تقویم رسمی ایران تاریخ قمری دارند: روز مادر، روز پدر، روز دختر و روز پرستار؛ تاریخ شمسیشان هر سال از تقویم رسمی همان سال برداشته میشود. اگر برای روز مادر پیام میخواهی، متن تبریک روز مادر آماده است.
یادت بمونه: تاریخ قمری را خودت حساب نکن؛ هر سال از تقویم رسمی همان سال بردار، چون سالی حدود ۱۱ روز جابه‌جا میشود و گاهی یک روز هم با رؤیت هلال عوض میشود.
چه چیزهایی هنوز روشن نیست؟
- رسمیشدن تقویم. تاریخ دقیق کار عمر را منابع متفاوت میآورند (۱۶ تا ۱۸ هجری، یا ۶۳۹ میلادی) و ایرانیکا یادآوری میکند تقویم پیش از او هم کاربرد داشته [۲].
- چه نهادی آغاز ماه را اعلام میکند؟ این را در این نوشته نیاوردهایم، چون منبع بیطرف و رسمیای که بتوانیم نقلش کنیم بررسی نکردیم.
- تاریخهای آینده. تاریخ شمسی یک مناسبت قمری برای سالهای بعد، پیش از انتشار تقویم رسمی همان سال، فقط حدس است؛ این نوشته چنین تاریخی را حساب نمیکند.
تاریخ دقیق مناسبتهای قمری امسال را در تقویم مناسبتهای سال ۱۴۰۵ ببین؛ و اگر میخواهی بدانی چرا سال شمسی همیشه با بهار شروع میشود، تقویم شمسی چیست را بخوان.
منابع
- Britannica Editors. Islamic calendar. Encyclopaedia Britannica. https://www.britannica.com/topic/Islamic-calendar
- Encyclopaedia Iranica (1990). Calendars ii. In the Islamic period. Encyclopaedia Iranica, vol. IV, fasc. 6–7, pp. 658–677. https://www.iranicaonline.org/articles/calendars/calendars-ii-in-the-islamic-period/
- حسن‌زاده، امیر. تاریخ هجری قمری. مرکز تقویم مؤسسهٔ ژئوفیزیک دانشگاه تهران و انجمن علمی پژوهشی نجم شمال (بازنشر در jdf.scr.ir). https://jdf.scr.ir/tarikh/gh
- ایمنا. ثبت تاریخ اول هر ماه قمری با رؤیت هلال ماه نو در شامگاه روز بیستونهم یا سیام ماه قبل (بر اساس اعلام مرکز تقویم مؤسسهٔ ژئوفیزیک دانشگاه تهران). https://www.imna.ir/news/741556
- جوانآنلاین. هفت باور اشتباه در مورد رویت هلال ماه. https://www.javanonline.ir/fa/news/606083
- time.ir (مرکز تقویم و ساعت ایران). تاریخ امروز به سه تقویم، بازدید ۹ مهر ۱۴۰۵؛ و صفحهٔ «مناسبتهای ۹ آذر ۱۴۰۵»، بازدید ۱۰ مهر ۱۴۰۵. https://www.time.ir/fa/event/list/0/1405/9/9
دیدگاه‌ها