تقویم شمسی چیست؟ پیشینه، ماهها و قاعدهٔ سال کبیسه
چرا نوروز گاهی ۲۰ مارس است و گاهی ۲۱؟ تقویم شمسی ایران از ملک‌شاه و خیام تا قانون ۱۳۰۴؛ طول ماهها، لحظهٔ تحویل سال و اینکه سال کبیسه را چه کسی و چگونه تعیین میکند.
فهرست این نوشته
- تقویم شمسی دقیقاً چیست؟
- تقویم شمسی از کجا آمده؟
- ماهها و روزها چطور شمرده میشوند؟
- سال شمسی از کدام لحظه شروع میشود؟
- سال کبیسه چطور تعیین میشود؟
- چه چیزی تقویم شمسی ایرانی را متمایز میکند؟
- تقویم شمسی با قمری و میلادی چه فرقی دارد؟
- در زندگی روزمره کجا با تقویم شمسی سروکار داریم؟
- چه چیزهایی هنوز روشن نیست؟
- منابع
تقویم شمسی چیست؟ همان تقویمی که تاریخ رسمی ایران را با آن می‌نویسیم: سالش با اعتدال بهاری شروع میشود، یعنی روزی که شب و روز تقریباً برابر میشوند؛ ۱۲ ماه با نام‌های ایرانی دارد و ۳۶۵ یا ۳۶۶ روز است. نام رسمی‌اش «هجری شمسی» است و در تاریخ به آن «جلالی» هم گفته‌اند. اینجا از ریشه‌اش میخوانی و اینکه چرا گاهی نوروز ۲۰ مارس است و گاهی ۲۱. بقیهٔ تقویم‌ها را هم در انواع تقویم پیدا می‌کنی.
تقویم شمسی دقیقاً چیست؟
«شمسی» یعنی خورشیدی: طول سال را حرکت ظاهری خورشید تعیین میکند، نه ماه. در تقویم شمسی ایرانی، یک سال فاصلهٔ دو عبور پیاپی خورشید از نقطهٔ اعتدال بهاری است [۳]. اعتدال بهاری لحظه‌ای است که خورشید، از دید ما، از نیم‌کرهٔ جنوبی آسمان به نیم‌کرهٔ شمالی می‌آید؛ از آن لحظه روزها بلندتر از شب میشوند و بهار شروع میشود.
دو توضیح برای اینکه اسم‌ها قاطی نشوند:
- «هجری» به مبدأ سال‌شماری برمی‌گردد، نه به قمری بودن. قانون ۱۳۰۴ مبدأ را هجرت پیامبر اسلام از مکه به مدینه گذاشت [۴]، که در سال ۶۲۲ میلادی بود [۱۰]. سال‌هایش اما خورشیدی‌اند؛ برای همین شمارهٔ سال شمسی و شمارهٔ سال قمری یکی نیست.
- «شمسی» در گفتار روزمره یعنی همین تقویم. تقویم میلادی هم بر پایهٔ خورشید است [۹]، اما آغاز سال، مبدأ، ماهها و قاعدهٔ کبیسه‌اش فرق دارد.
تقویم شمسی از کجا آمده؟
ماهها از خود تقویم قدیمیترند. به گفتهٔ ایرانیکا، نام ماههای تقویم شمسی برگرفته از نام ماههای ایران باستان است که نخستینبار در دورهٔ اشکانی گواهی شدهاند و در تقویمهای ایرانی گوناگون تا امروز ماندهاند [۱]. خود آن تقویمهای پیش از جلالی را در تقویم ایران باستان میخوانی.
چرا شمسی؟ در دورهٔ اسلامی تقویم قمری در ایران رایج بود، اما چون ماههای قمری نسبت به فصلها جابهجا میشوند، برای گرفتن مالیات و کارهای دولتی مناسب نبود؛ برای همین گاهشماریهای شمسی مثل خراجی و جلالی هم به کار می‌رفتند [۵].
جلالی؛ تقویمی برای اینکه نوروز سر جایش بماند. تقویم جلالی در زمان سلطان ملک‌شاه سلجوقی (۴۶۵ تا ۴۸۵ قمری، یعنی ۱۰۷۲ تا ۱۰۹۲ میلادی) پدید آمد. به نوشتهٔ ایرانیکا، هدف اصلی‌اش این بود که نوروز بر اعتدال بهاری بنشیند: از آن پس، روز اول سال روزی بود که خورشید پیش از ظهر به برج حمل، یعنی نخستین برج بهار، برسد [۱]. ابناثیر، مورخ سدهٔ هفتم قمری، در گزارش سال ۴۶۷ قمری (۱۰۷۵ میلادی) می‌نویسد نظام‌الملک و ملک‌شاه شماری از برجسته‌ترین منجمان را فرا خواندند و نوروز را بر نقطهٔ حمل نهادند [۲].
خیام چه نقشی داشت؟ قطب‌الدین شیرازی، منجم سدهٔ هفتم و آغاز سدهٔ هشتم قمری، می‌نویسد عمر خیام و حکیم ابوالعباس لوکری و شش تن دیگر در دربار ملک‌شاه گرد آمدند و تقویمی بنا نهادند که سالش با رسیدن خورشید به برج حمل شروع میشود؛ نخستین روز سال را هم «نوروز سلطانی» نامیده‌اند [۲]. حیدریملایری، پژوهشگر رصدخانهٔ پاریس، اصلاح را به رهبری خیام میداند و آغازش را اعتدال بهاری ۱۰۷۹ میلادی می‌گذارد [۳]. ایرانیکا اما یادآوری میکند که منابع کهن دربارهٔ نقش خیام در این کار اطلاعات چندانی نداده‌اند [۲]. پس «تقویم خیامی» را بهتر است کار گروهی از منجمان دربار ملک‌شاه بدانیم که خیام از نام‌آشناترین‌هایشان بود.
از برج‌های دوازده‌گانه تا ماههای ایرانی. مجلس در سال ۱۳۲۹ قمری (۱۹۱۱ میلادی) تقویم جلالی را با نام برج‌های دوازده‌گانه (حمل، ثور، جوزا …) تقویم رسمی کشور کرد و تا ۱۳۴۴ قمری (۱۹۲۵) به کار بود [۱]. سرانجام در ۱۱ فروردین ۱۳۰۴ (۳۱ مارس ۱۹۲۵) مجلس پنجم «قانون تبدیل بروج به ماههای فارسی» را تصویب کرد [۵]. مادهٔ اول آن چهار چیز را مشخص کرد: مبدأ تاریخ (هجرت پیامبر)، آغاز سال (روز اول بهار)، نوع سال (کماکان «شمسی حقیقی») و نام و تعداد روزهای ماهها [۴]. تقویمی که امروز در دست داریم با همین قانون شکل گرفت.
ماهها و روزها چطور شمرده میشوند؟
بر پایهٔ همان قانون، شش ماه اول سال ۳۱ روز است، پنج ماه بعد ۳۰ روز و اسفند ۲۹ روز؛ در سال کبیسه اسفند ۳۰ روز میشود [۴]. جمعش ۳۶۵ روز است (۶ × ۳۱ + ۵ × ۳۰ + ۲۹) و در سال کبیسه ۳۶۶ روز.
چرا شش ماه اول ۳۱ روزه است؟ مرکز تقویم میگوید طول ماهها با حرکت ناهمسان خورشید هماهنگ است: خورشید نیمهٔ اول مدار ظاهریاش (بهار و تابستان) را در ۱۸۶ شبانهروز میگذراند و نیمهٔ دوم (پاییز و زمستان) را در ۱۷۹ شبانهروز، یا ۱۸۰ در سال کبیسه [۶]. ۱۸۶ همان شش ماه ۳۱ روزه است.
جدول زیر ماهها را با فصل و طولشان نشان می‌دهد. ستون آخر میگوید اول هر ماه در ۱۴۰۵ کدام روز میلادی بوده؛ در سال‌های دیگر این روزها ممکن است یک روز جابهجا شوند.
| ماه | فصل | روز | اولش در ۱۴۰۵ (میلادی) |
|---|---|---|---|
| فروردین | بهار | ۳۱ | ۲۱ مارس |
| اردیبهشت | بهار | ۳۱ | ۲۱ آوریل |
| خرداد | بهار | ۳۱ | ۲۲ مه |
| تیر | تابستان | ۳۱ | ۲۲ ژوئن |
| مرداد | تابستان | ۳۱ | ۲۳ ژوئیه |
| شهریور | تابستان | ۳۱ | ۲۳ اوت |
| مهر | پاییز | ۳۰ | ۲۳ سپتامبر |
| آبان | پاییز | ۳۰ | ۲۳ اکتبر |
| آذر | پاییز | ۳۰ | ۲۲ نوامبر |
| دی | زمستان | ۳۰ | ۲۲ دسامبر |
| بهمن | زمستان | ۳۰ | ۲۱ ژانویهٔ ۲۰۲۷ |
| اسفند | زمستان | ۲۹ (کبیسه ۳۰) | ۲۰ فوریهٔ ۲۰۲۷ |
برای تبدیل سال شمسی به میلادی تقریباً ۶۲۱ سال اضافه کن؛ قاعدهٔ دقیق‌ترش را در تقویم میلادی چیست میخوانی.
سال شمسی از کدام لحظه شروع میشود؟
لحظهٔ تحویل سال همان لحظهٔ اعتدال بهاری است. مرکز تقویم مؤسسهٔ ژئوفیزیک دانشگاه تهران برای اینکه روز اول سال دقیقاً معلوم شود، ظهر واقعی و لحظهٔ اعتدال را برای نصفالنهار رسمی ایران (۵۲٫۵ درجهٔ شرقی) حساب و با هم مقایسه میکند [۶]. ایرانیکا تعریف نوروز را همین میداند: روزی که خورشید پیش از ظهر وارد برج حمل شود [۱]؛ پس اگر اعتدال بعد از ظهر برسد، اول سال یک روز بعد است.
دو نمونهٔ تازه این قاعده را نشان میدهند:
- ۱۴۰۳: لحظهٔ تحویل سال ساعت ۶:۳۶ صبح چهارشنبه ۲۰ مارس ۲۰۲۴ بود [۷]. پیش از ظهر بود، پس همان روز شد اول فروردین ۱۴۰۳.
- ۱۴۰۵: لحظهٔ تحویل سال، طبق محاسبهٔ مرکز تقویم، ساعت ۱۸:۱۶ جمعه ۲۹ اسفند ۱۴۰۴ (۲۰ مارس ۲۰۲۶) بود [۸]. بعد از ظهر بود، پس اول فروردین به روز بعد رفت: شنبه ۲۱ مارس ۲۰۲۶.
برای همین نوروز گاهی ۲۰ مارس است و گاهی ۲۱ مارس؛ فرقش به ساعت تحویل سال است، نه اشتباه کسی.
سال کبیسه چطور تعیین میشود؟
سال خورشیدی، از اعتدال تا اعتدال، حدود ۳۶۵٫۲۴۲ روز است [۳]. اگر سال را ۳۶۵ روز بگیریم، هر سال حدود یکچهارم روز عقب میافتیم؛ برای همین هر چند سال یک روز به اسفند اضافه میکنیم.
قانون ۱۳۰۴ گفته سال «شمسی حقیقی» است [۴]؛ مرکز تقویم میگوید یعنی مدت سال، نوروز و کبیسهها دقیقاً بر پایهٔ محاسبات نجومی مشخص میشود [۶]. قاعدهاش در همین گزارش آمده: اگر لحظهٔ تحویل سال بعد از ظهر روز ۳۶۶ام سال بیفتد، روز ۳۶۷ام نوروز است و سال تمامشده کبیسه حساب میشود؛ اگر بین بعد از ظهر روز ۳۶۵ام و پیش از ظهر روز ۳۶۶ام بیفتد، روز ۳۶۶ام نوروز است و سال عادی می‌ماند [۶]. نتیجه این است که کبیسهها ثابت و از پیش‌تعیین‌شده نیستند و هر چهار و گاهی هر پنج سال یک‌بار می‌آیند [۶].
حیدریملایری الگوی معمول را این‌طور شرح می‌دهد [۳]:
- بیشتر وقت‌ها هر ۴ سال یک سال کبیسه داریم.
- حدود هر ۳۳ سال، یک‌بار فاصله ۵ سال میشود؛ در یک دورهٔ ۳۳ ساله هفت فاصلهٔ ۴ ساله و یک فاصلهٔ ۵ ساله می‌آید. این الگو گاهی، کمتر، بعد از ۲۹ سال تکرار میشود.
- در یک دورهٔ ۳۳ ساله ۸ سال کبیسه و ۲۵ سال عادی هست؛ این ۳۳ سال تقریباً درست به اندازهٔ ۳۳ سال خورشیدی میشود و فقط حدود سه دقیقه اختلاف می‌ماند.
پس «قاعدهٔ ۳۳ ساله» توصیف الگوی معمول است، نه جایگزین محاسبهٔ نجومی. ۱۴۰۳ نمونهٔ تازهٔ سال کبیسه بود: مرکز تقویم آن را در فهرست خود با ستاره مشخص کرده [۷]، اسفندش ۳۰ روز داشت و آخرین روزش پنجشنبه ۲۰ مارس ۲۰۲۵ بود.
چه چیزی تقویم شمسی ایرانی را متمایز میکند؟
- سالش را از آسمان میگیرد. آغاز سال لحظهٔ واقعی اعتدال است، نه تاریخی که از پیش و برای همیشه ثابت شده باشد [۶]؛ برای همین فروردین همیشه با اول بهار همراه است.
- کبیسهٔ پنجساله دارد. به گفتهٔ مرکز تقویم، این تنها تقویم رایج دنیاست که علاوه بر کبیسهٔ چهارساله، کبیسهٔ پنجساله هم دارد [۶].
تقویم شمسی با قمری و میلادی چه فرقی دارد؟
| ویژگی | شمسی | قمری | میلادی |
|---|---|---|---|
| مبنا | خورشید (اعتدال بهاری) | ماه (هلال نو) | خورشید (قاعدهٔ حسابی) |
| طول سال | ۳۶۵ یا ۳۶۶ روز | ۳۵۴ یا ۳۵۵ روز | ۳۶۵ یا ۳۶۶ روز |
| آغاز سال | اول بهار (نوروز) | ۱ محرم | ۱ ژانویه |
| کبیسه | بر پایهٔ محاسبهٔ اعتدال | یک روز اضافه در ذی‌حجه | هر ۴ سال، جز سده‌های غیر ۴۰۰پذیر |
| فصلها | ثابت | می‌چرخند | تقریباً ثابت |
| ۹ مهر ۱۴۰۵ | ۹ مهر ۱۴۰۵ | ۱۹ ربیع‌الثانی ۱۴۴۸ | ۱ اکتبر ۲۰۲۶ |
(ردیف آخر از time.ir [۱۱].)
تفاوت اصلی شمسی و میلادی در کبیسه است: شمسی آن را از لحظهٔ واقعی اعتدال میگیرد و میلادی با یک قاعدهٔ حسابی ثابت؛ ماجرای آن را در تقویم میلادی چیست میخوانی. تفاوت شمسی و قمری هم این است که سال قمری حدود ۱۱ روز کوتاه‌تر است و با فصلها هماهنگ نمی‌ماند، برای همین مناسبت‌های قمری نسبت به شمسی هر سال حدود ۱۱ روز جابهجا میشوند؛ توضیحش در تقویم هجری قمری چیست آمده است. اگر دنبال تقویم‌هایی هستی که ماه را با خورشید آشتی میدهند، تقویم چینی چیست و تقویم عبری هر دو قمری‌خورشیدی‌اند و ماه کبیسه می‌گیرند.
در زندگی روزمره کجا با تقویم شمسی سروکار داریم؟
تقویم رسمی کشور هر سال با تاریخ شمسی منتشر میشود و مرکز تقویم دانشگاه تهران آن را در سایت خود می‌گذارد [۷]. مناسبت‌هایی که تاریخ شمسی ثابت دارند، مثل شب یلدا (۳۰ آذر)، سپندارمذگان (۲۹ بهمن) و نوروز، هر سال همان روز می‌مانند؛ مناسبت‌هایی که تاریخشان قمری است هر سال جابهجا میشوند. فهرست مناسبت‌های امسال با نوع تقویم هر کدام در تقویم مناسبت‌های سال ۱۴۰۵ آمده است.
یادت بمونه: سال شمسی از آسمان شروع میشود، نه از یک تاریخ ثابت: اگر لحظهٔ اعتدال بعد از ظهر برسد، نوروز یک روز دیرتر می‌آید.
چه چیزهایی هنوز روشن نیست؟
- تاریخ و سهم خیام. ابناثیر تصمیم به ایجاد تقویم را در ۱۰۷۵ میلادی گزارش میکند [۲] و حیدریملایری آغاز اصلاح را ۱۰۷۹ میداند [۳]؛ سهم هر یک از منجمان هم در منابع کهن روشن ثبت نشده است.
- قاعدهٔ ۳۳ ساله تقریب است. در هر دوره حدود سه دقیقه خطا دارد و گاهی چرخه ۲۹ ساله میشود [۳]؛ تعیین رسمی با محاسبهٔ نجومی مرکز تقویم است.
- مبنای منابع. ساعت تحویل سال ۱۴۰۳ و کبیسهبودنش را در جدول خود مرکز تقویم دانشگاه تهران (نسخهٔ بایگانیشده) خواندیم؛ قاعدهٔ ظهر حقیقی و طول ماهها و ساعت تحویل ۱۴۰۵ از گزارش رسانه‌ها از مرکز تقویم نقل شده است. برای تاریخ دقیق هر سال به تقویم رسمی همان سال نگاه کن.
برای دیدن همین تقویم کنار دو تقویم دیگر، تقویم مناسبت‌های سال ۱۴۰۵ را باز کن؛ و اگر کنجکاو شدی چرا تاریخ بعضی روزها هر سال جابهجا میشود، تقویم هجری قمری چیست را بخوان.
منابع
- Encyclopaedia Iranica (1990). Calendars ii. In the Islamic period. Encyclopaedia Iranica, vol. IV, fasc. 6–7, pp. 658–677. https://www.iranicaonline.org/articles/calendars/calendars-ii-in-the-islamic-period/
- Encyclopaedia Iranica (2014). Khayyam, Omar xv. As astronomer. https://www.iranicaonline.org/articles/khayyam-omar/khayyam-omar-xv-as-astronomer
- Heydari-Malayeri, M. (2020). A concise review of the Iranian calendar. Sociedad Española de Iranología. https://iranologia.es/en/2020/09/23/a-concise-review-of-the-iranian-calendar
- روزنامهٔ جوان (۱۲ فروردین ۱۳۹۳). تقویم ایران چه زمانی هجری شمسی شد؟ (متن قانون تبدیل بروج به ماههای فارسی، مصوب ۱۱ فروردین ۱۳۰۴؛ متن مشابه در تابناک، به نقل از ایسنا). https://www.javanonline.ir/fa/news/639041
- مرکز اسناد انقلاب اسلامی. تقویم ایران چگونه شمسی شد. https://irdc.ir/fa/news/8839
- اقتصادنیوز، به نقل از ایسنا و مرکز تقویم مؤسسهٔ ژئوفیزیک دانشگاه تهران. لحظهٔ دقیق تحویل سال ۱۴۰۳. https://www.eghtesadnews.com/بخش-اخبار-سایر-رسانه-ها-61/634504-لحظه-دقیق-تحویل-سال
- مرکز تقویم مؤسسهٔ ژئوفیزیک دانشگاه تهران. «تحویل سال‌های گذشته» (سال‌های کبیسه با ستاره مشخص شدهاند؛ نسخهٔ بایگانی‌شدهٔ ۱۱ خرداد ۱۴۰۴). https://calendar.ut.ac.ir/en/تحويل-سال-هاي-گذشته
- مهر نیوز. تقویم سال ۱۴۰۵ شمسی؛ لحظهٔ تحویل سال بر پایهٔ محاسبهٔ شورای مرکز تقویم. https://www.mehrnews.com/news/6756330
- Britannica Editors. Gregorian calendar. Encyclopaedia Britannica. https://www.britannica.com/topic/Gregorian-calendar
- Britannica Editors. Islamic calendar. Encyclopaedia Britannica. https://www.britannica.com/topic/Islamic-calendar
- time.ir (مرکز تقویم و ساعت ایران). تاریخ امروز به سه تقویم، بازدید ۹ مهر ۱۴۰۵. https://www.time.ir
دیدگاه‌ها