تاریخچه شب یلدا؛ از ایران باستان تا امروز
شب یلدا از کجا آمده؟ «یلدا» نام سریانی «میلاد» است و «چله» نام فارسی همین شب؛ جشن‌های زمستانی ایران پیش از اسلام، راه رسیدن به شب خانوادگی امروز و ادعاهایی که سند ندارند.
فهرست این نوشته
- تاریخچه شب یلدا در چند خط
- معنی یلدا چیست و ریشهٔ این کلمه از کجاست؟
- چله و شب چله یعنی چه؟
- شب یلدا در ایران باستان؛ چه میدانیم و چه نمیدانیم؟
- در شعر قدیم، شب یلدا نمادِ شب سخت بود
- پس شب یلدا از کی شب خانوادگی شد؟
- چه چیزهایی را دربارهٔ یلدا میشنوی که سند ندارد؟
- ثبت جهانی یونسکو
- چرا یلدا بلندترین شب سال است؟ (نجوم در چند خط)
- منابع
تاریخچه شب یلدا دو تکه است. تکهٔ روشن: «یلدا» واژه‌ای سریانی به معنی «میلاد» است، «چله» نام فارسی همین شب، و «شب یلدا» از سدهٔ پنجم هجری، یعنی نزدیک هزار سال پیش، در شعر فارسی دیده میشود (منوچهری، عنصری) [۴]. تکهٔ مبهم: اینکه شب خانوادگی امروز از کی و از کجا آمده، سند روشنی ندارد [۱]. امسال شب یلدا دوشنبه ۳۰ آذر ۱۴۰۵ (۲۱ دسامبر ۲۰۲۶) است؛ سال بعد سه‌شنبه ۳۰ آذر ۱۴۰۶ و بعد از آن چهارشنبه ۳۰ آذر ۱۴۰۷.
تاریخچه شب یلدا در چند خط
- «یلدا» سریانی است و یعنی «میلاد»؛ «چله» فارسی است و از «چهل» می‌آید.
- شب یلدا شب آخر آذر است، شب پیش از ۱ دی، یعنی بلندترین شب سال.
- در متنهای فارسی میانه و دورهٔ اسلامی نشانه‌هایی از جشن‌های پایان پاییز و آغاز زمستان هست (مثلاً آذرجشن و خرّمروز)، اما سندی نداریم که بگوید شب یلدای امروز مستقیم از آنها آمده.
- شاعران قدیم «شب یلدا» را بیشتر نمادِ شب تیره و سخت می‌دانستند، نه جشن.
- یونسکو در ۱۴۰۱ (۲۰۲۲) یلدا/چله را ثبت جهانی کرد.
معنی یلدا چیست و ریشهٔ این کلمه از کجاست؟
«یلدا» ریشهٔ فارسی ندارد؛ واژه‌ای سریانی به معنی «میلاد» است. دهخدا مینویسد چون این شب را با میلاد مسیح یکی می‌دانستند، این نام را گرفته است [۴]. ایرانیکا «یلدا» (به معنی انقلاب زمستانی، یعنی کریسمس) را در فهرست واژه‌هایی میآورد که به‌نظر از راه آشنایی با جامعه‌های مسیحی به فارسی آمده‌اند، و مینویسد برخی از این واژه‌ها سریانی (یا در اصل یونانی) هستند و مستقیم، نه از راه عربی، وارد فارسی شده‌اند [۳]. مقالهٔ سده هم می‌گوید در ایران دورهٔ اسلامی، شب انقلاب زمستانی (آخرین شب پاییز) به همین نام سریانی «شب یلدا» شناخته می‌شد، یا «شب چله» [۲].
چله و شب چله یعنی چه؟
«چله» یعنی چهل. در تقویم سنتی دو چلهٔ زمستانی داریم: چلهٔ بزرگ که از ۱ دی شروع میشود و چهل روز می‌ماند، و چلهٔ کوچک که از ۱۰ بهمن شروع میشود و حدود بیست روز است (بیست روز و بیست شب). شب چله یا شب یلدا شبی است که چلهٔ بزرگ در آن آغاز میشود [۱]. چله‌نشینی صوفیان، یعنی گوشه‌نشینیِ چهل‌روزه، هم همین واژه را دارد، اما معنایی جداست [۱].
شب یلدا در ایران باستان؛ چه میدانیم و چه نمیدانیم؟
به نوشتهٔ ایرانیکا، ردپای یک جشن خورشیدی نزدیک انقلاب زمستانی هم در متنهای فارسی میانه هست و هم در نوشتههای دورهٔ اسلامی؛ نمونههایی که ابوریحان بیرونی گزارش میکند «آذرجشن» در ۹ آذر است و جشنی در ۱ دی با نام «خرّمروز» یا «نودروز» (نود روز مانده به نوروز) [۲]. پس در تقویم ایرانی پایان پاییز و آغاز زمستان جشنهایی داشته است. اما اینها همان شب یلدای امروز نیستند و سندی نداریم که نشان دهد آیینهای امروز مستقیم از آنها آمده.
جشن سده را هم جدا بدان: جشن آتش ۱۰ بهمن است، چهل روز بعد از انقلاب زمستانی. ایرانیکا مینویسد در متنهای زردشتی ردی از آن نیست، اما در شاهنامه و گزارش دربارهای مسلمان از سامانیان و زیاریان تا سلجوقیان از آن یاد شده است [۲]. البته مرز این جشن‌ها همیشه روشن نیست: ایرانیکا مینویسد نویسنده‌های دورهٔ اسلامی گاهی جشن آتش را «شب میلاد» هم نامیده‌اند، و برخی پژوهشگران حدس می‌زنند سده در اصل نزدیک انقلاب زمستانی بوده است [۲].
در شعر قدیم، شب یلدا نمادِ شب سخت بود
این را کمتر میشنوی: چون یلدا «بلندترین و تاریک‌ترین شب سال» بود و به مسیحیت هم ربط داشت، ایرانیکا مینویسد در شعر فارسی معمولاً بار منفی دارد؛ منوچهری، عنصری، ناصرخسرو، خاقانی و سعدی از شاعرانی‌اند که چنین به آن نگاه کرده‌اند [۲]. دهخدا هم مینویسد قدما آن را «سخت شوم و نامبارک» می‌انگاشتند و شاعران زلف یار یا روز جدایی را در سیاهی و درازی به آن تشبیه می‌کردند [۴].
یک نمونه، بیتی از سعدی که در لغت‌نامهٔ دهخدا آمده:
همه بر آن همه دردم امید درمان است که آخری بود آخر شبان یلدا را
یعنی هر شب یلدایی هم سرانجام تمام میشود، و همین به آدم امید می‌دهد.
پس شب یلدا از کی شب خانوادگی شد؟
نمیدانیم. قدیمیترین توصیفی که از شب چلهٔ خانوادگی پیدا کردیم، پژوهشهای فولکلوریکِ سالهای ۱۳۵۲ تا ۱۳۶۳ است که ایرانیکا (۱۹۹۰) خلاصهشان کرده: در بیشتر جاها خانوادهٔ گسترده دور هم شام میخورد، میوه و شیرینی مخصوص این شب میآورد، بزرگترها قصه میگویند و فال حافظ هم از سرگرمیهای رایج است [۱]. این گزارشِ یک رسم زنده است، نه سندی برای قدمتش. برای دیدن رسمها یکییکی آداب و رسوم شب یلدا را بخوان، و دربارهٔ فال حافظ چرا شب یلدا فال حافظ میگیرند؟ را.
نبودن سند هم به معنی نبودن رسم نیست؛ بسیاری از رسم‌های مردمی هرگز نوشته نشده‌اند. فقط نمی‌شود برایشان تاریخ تعیین کرد. اگر جایی خواندی «این رسم هزاران سال است»، منبعش را بپرس.
چه چیزهایی را دربارهٔ یلدا میشنوی که سند ندارد؟
| ادعا | وضعیت |
|---|---|
| «شب یلدا بیش از ۷ هزار سال قدمت دارد» | در مقالهٔ «چله» و مقالهٔ «سدهٔ» ایرانیکا و مدخل «یلدا»ی دهخدا چنین قدمتی نیامده، و در نوشتههایی که دیدیم منبعی برایش داده نشده بود. |
| «از ۵۰۲ پیش از میلاد در تقویم رسمی هخامنشیان بوده» | در همان سه متن سندی برایش پیدا نکردیم. |
| «یلدا زادروز میترا است» | زیاد تکرار میشود. دهخدا فقط مینویسد جشن میلاد مسیح (۲۵ دسامبر) به گفتهٔ پژوهشگران در اصل جشن ظهور میترا بوده؛ این با ادعای بالا یکی نیست، و در مقالهٔ «چله» و «سده»ی ایرانیکا اثری از آن نیست. جدا بررسی‌اش کرده‌ایم: میترا و شب یلدا؛ افسانه یا تاریخ؟ |
| «ایرانیان از قدیم این شب را جشن می‌گرفتند» | جشن‌های زمستانی بودند (بالا را ببین)، اما در نمونههایی که ایرانیکا و دهخدا از شعر قدیم می‌آورند، شب یلدا معمولاً نمادِ شب سخت است، نه شب دورهمی. |
این به معنی غلط بودن آن ادعاها نیست؛ فقط سندی که بشود بازش کرد پیدا نکردیم، پس به‌عنوان تاریخ نمی‌نویسیمشان.
ثبت جهانی یونسکو
در سال ۱۴۰۱ (۲۰۲۲) یونسکو «یلدا/چلّه» را، با پروندهٔ مشترک ایران و افغانستان، در فهرست نمایندهٔ میراث فرهنگی ناملموس بشریت ثبت کرد. در پروندهٔ ثبت یونسکو آمده: جشنی سنتی برای خورشید و گرمای زندگی در آخرین شب پاییز، که خانواده‌ها در آن دور هم جمع می‌شوند [۵]. ثبت یونسکو دربارهٔ یک رسم زنده است، نه حکمی دربارهٔ قدمتش.
چرا یلدا بلندترین شب سال است؟ (نجوم در چند خط)
محور زمین کج است. در حوالی ۲۱ تا ۲۲ دسامبر نیم‌کرهٔ شمالی بیشترین کجی را از خورشید دارد و خورشید کوتاه‌ترین مسیر سال را در آسمان می‌پیماید؛ نتیجه کوتاه‌ترین روز و بلندترین شب است، و از فردا روزها آرام‌آرام بلندتر می‌شوند.
اعداد از داده‌های رصدخانهٔ نیروی دریایی آمریکا (USNO) برای تهران است [۶]. لحظهٔ انقلاب زمستانی امسال بامداد سه‌شنبه ۱ دی (۲۲ دسامبر ۲۰۲۶) ساعت ۰۰:۲۰ به وقت تهران است. در شب یلدا خورشید ساعت ۱۶:۵۵ غروب میکند و صبح بعد ۷:۱۱ برمی‌آید؛ حدود ۱۴ ساعت و ۱۶ دقیقه شب. برای مقایسه، در ۳۱ خرداد ۱۴۰۵، بلندترین روز سال، آفتاب تهران حدود ۱۴ ساعت و ۳۵ دقیقه می‌ماند. لحظهٔ دقیق انقلاب هر سال چند ساعت جابه‌جا میشود و گاهی به شب ۱ دی می‌افتد و گاهی به صبح یا ظهرش؛ اما شب یلدا در تقویم همیشه همان شب آخر آذر است.
یادت بمونه: «یلدا» نام سریانیِ «میلاد» است و «چله» نام فارسی همین شب؛ شب خانوادگی امروز رسمی زنده است و ما سند روشنی برای تاریخش پیدا نکردیم.
تاریخ بقیهٔ مناسبت‌های امسال را در تقویم مناسبت‌های سال ببین و همهٔ نوشتههای این بخش را در صفحهٔ شب یلدا پیدا کن.
منابع
- Omidsalar, M. (1990). ČELLA, i. In Persian folklore. Encyclopaedia Iranica, vol. V, pp. 123–125. https://www.iranicaonline.org/articles/cella-term-referring-to-any-forty-day-period
- Krasnowolska, A. (2009). Sada Festival. Encyclopaedia Iranica. https://www.iranicaonline.org/articles/sada-festival
- Aryan, Q. (1991). Christianity vi. In Persian literature. Encyclopaedia Iranica, vol. V, pp. 539–542. https://www.iranicaonline.org/articles/christianity-vi
- دهخدا، علی‌اکبر. لغت‌نامه، مدخل «یلدا». https://dehkhoda.ut.ac.ir/fa/dictionary/یلدا
- UNESCO, Intangible Cultural Heritage: Yaldā/Chella (No. 01877, inscribed 2022). https://ich.unesco.org/en/RL/yalda-01877
- U.S. Naval Observatory, Astronomical Applications Department: Earth's seasons and Sun rise/set data for Tehran (35.69°N, 51.39°E, UTC+3:30). https://aa.usno.navy.mil/data/api
دیدگاه‌ها