میترا و شب یلدا؛ افسانه یا تاریخ؟
آیا شب یلدا تولد میتراست؟ آنچه دانشنامهٔ ایرانیکا و پژوهشگران دربارهٔ میترا، میتراس رومی، ۲۵ دسامبر و نام «یلدا» می‌گویند؛ و آنچه فقط باور رایج است.
میترا و شب یلدا را احتمالاً بارها کنار هم شنیده‌ای: «یلدا شب تولد میتراست.» در منابع تخصصی‌ای که برای این نوشته خواندیم، از جمله دانشنامهٔ ایرانیکا و دانشنامهٔ بریتانیکا، چنین ادعایی پیدا نکردیم. میترا در متن‌های ایرانی ایزدی مستند است و آیین رومی میتراس هم واقعاً وجود داشته [۷]؛ اما اینکه یلدا زادروز او باشد، بیشتر باوری رایج است تا سندی تاریخی. در ادامه می‌بینی کدام بخش ماجرا مستند است، کدام فرض است و کدام فقط روایت.
ادعاها یکجا: مستند، فرض یا روایت؟
| ادعا | وضعیت | منبع |
|---|---|---|
| میترا ایزدی کهن در ایران بود | مستند | [۱] |
| در اوستا میترا همان خورشید است | نه؛ یکیشدن با خورشید بعدی است | [۱] |
| میتراپرستی رومی وجود داشت | مستند | [۷] |
| آیین رومی ادامهٔ مستقیم آیین ایرانی است | محل بحث | [۲] |
| میتراس در ۲۵ دسامبر زاده شد | فرض، نه سند مستقیم | [۳] |
| «یلدا» یعنی زایش | درست؛ واژهای سریانی است | [۴] |
| شب یلدا تولد میتراست | در منابعی که بررسی کردیم نیست؛ باور رایج | — |
قصهٔ رایج چه میگوید؟
روایت رایج میگوید میترا، ایزد نور، در بلندترین شب سال زاده شد و از فردایش روزها بلندتر میشوند؛ ایرانیها هم این شب را برای زایش او جشن گرفتند. این قصه زیباست و در وبسایتها و شبکههای اجتماعی بسیار تکرار میشود، اما در نتایج جستوجو آن را بدون ذکر منبع دیدیم. حالا ببین هر تکهاش چقدر پشتوانه دارد.
میترا کیست؟
نام میترا از واژهای هندوایرانی میآید که «پیمان» معنا میدهد: عهد، قرارداد، همپیمانی و قول [۱]. در اوستا او ایزد پیمان است و «مهر یشت»، دهمین یشت اوستا، سرود روز شانزدهم هر ماه به نام اوست [۵]. در همین متنها میترا پیش از خورشید بر فراز کوهستان هَرا (البرز در سنت ایرانی) سر برمیآورد؛ یعنی به خورشید نزدیک است، اما اوستا او را همان خورشید نمیداند [۱].
به نوشتهٔ هانسپتر اشمیت در ایرانیکا، یکیشدن میترا و خورشید را نخستینبار استرابو، نویسندهٔ یونانی سدهٔ یکم پیش از میلاد، بهصراحت گزارش می‌کند و در دورهٔ هخامنشی هم این یکیشدن همیشگی نبوده است [۱]. دانشنامه‌های عمومی‌تر مثل بریتانیکا او را «ایزد خورشید، داد و پیمان» می‌نامند [۷]؛ آن یکیشدن بعدی است، نه اوستایی.
یک نکتهٔ کوچک: میترا در منابع ایرانی ایزد است، نه ایزدبانو؛ «الهه میترا» که گاهی در جست‌وجوها می‌بینی درست نیست.
جشنی که ظاهراً به میترا (مهر) تقدیم شده، مهرگان است: «روز مهر از ماه مهر» در گاه‌شمار مزدایی، یعنی پاییز، نه زمستان. ایرانیکا یادآوری می‌کند که قطعی نیست جشن واقعاً برای میترا بوده باشد [۶].
میتراس رومی همان میترای ایرانی است؟
در سدههای دوم و سوم میلادی در امپراتوری روم آیینی به نام «اسرار میتراس» رواج داشت. پیروانش فقط مردان بودند و در پرستشگاههایی زیرزمینی و غارمانند گرد میآمدند که کمتر از صد نفر جا داشت. پس از رسمیشدن مسیحیت در سدهٔ چهارم این آیین بهسرعت از رونق افتاد [۷].
راجر بک، پژوهشگر میتراپرستی، در ایرانیکا مینویسد که خود رومیها این آیین را «اسرار میتراس» یا «اسرار پارسیان» مینامیدند و میتراس را با کلاه و لباس «ایرانی» میکشیدند. لقب آیینیاش هم این بود: «خدای خورشید شکستناپذیر، میتراس». تولد او در یادمان‌ها هم شبیه زادن یک نوزاد نیست: جوانی است که از دل صخره بیرون میآید [۲].
آیا این آیین ادامهٔ پرستش ایرانی میتراست؟ بک مینویسد که میتراسِ رومی در چیزی بیش از ذهنیت پیروانش خدایی ایرانی بود، اما «همان» خدا بودنش به‌اندازهٔ پاسخ‌هایش پرسش پیش می‌آورد [۲]. پژوهشگران هم دو دسته‌اند: بعضی شباهت‌ها را آن‌قدر منظم می‌دانند که انتقال از ایران را لازم بدانند و بعضی آیین را ساختهٔ خود غرب می‌دانند [۲]. هنوز جواب قطعی نیست.
۲۵ دسامبر از کجا آمده؟
این روز در تقویم رومی «زادروز شکستناپذیر» (Natalis Invicti)، یعنی زادروز خدای رسمی خورشید در روم بود. ادعای «تولد میترا» گاهی با همین ۲۵ دسامبر گره میخورد. بک در مقالهای دربارهٔ آیین میتراس مینویسد: معمولاً فرض میشود که میتراس هم در ۲۵ دسامبر زاده شده و آن را جشن میگرفتهاند؛ اما این فرض فقط بر یک گمان بنا شده: اینکه زادروز میتراس با زادروز خدای رسمی خورشید یکی بوده است. او این گمان را «معقول، اما بدیهی نیست» میداند و باور ندارد که تقویم آیینی میتراپرستان قابل بازسازی باشد [۳].
در بریتانیکا هم می‌خوانیم که منشأ انتخاب ۲۵ دسامبر برای میلاد مسیح روشن نیست و یکی از توضیح‌های رایج آن است که این روز همان جشن خورشید رومی بوده که مسیحی شده [۸]. یعنی خود ۲۵ دسامبر پرونده‌ای رومی و مسیحی است؛ در منابعی که خواندیم این روز به ایران و یلدا وصل نشده است.
یلدا را هم باید با تقویم ایرانی سنجید: شب یلدا شب ۳۰ آذر است، امسال دوشنبه ۳۰ آذر ۱۴۰۵ (۲۱ دسامبر ۲۰۲۶)، نه ۲۵ دسامبر.
«یلدا» از کجا آمده؟
آنا کراسنوولسکا در مدخل «سده» ایرانیکا مینویسد که در ایرانِ دورهٔ اسلامی، شب انقلاب زمستانی با نام سریانی «شب یلدا» (شب زایش) یا «شب چله» شناخته می‌شد. بلندترین و تاریک‌ترین شب سال بود و به مسیحیت هم پیوند میخورد؛ در شعر فارسی معمولاً بار منفی داشت. با این حال رد برخی آیین‌های این شب در رسم‌های مردمی باقی مانده است [۴]. یعنی نامی که امروز بر این شب گذاشته‌ایم، در ایرانیکا نامی سریانی و پیوسته به مسیحیت است، نه نام میترا.
همین مدخل میگوید ردپای جشنی خورشیدی در دور و بر انقلاب زمستانی در متن‌های فارسی میانه و دورهٔ اسلامی دیده میشود: بیرونی از «آذرجشن» (جشن آتش) در ۹ آذر و از جشنی در روز اول دی با نام‌های «خرّم‌روز»، «خورروز» (روز خورشید) و «نوَدروز» خبر میدهد [۴]. اگر خود تاریخ این شب را می‌خواهی، تاریخچه شب یلدا را بخوان، و همهٔ نوشته‌های این بخش را در صفحهٔ شب یلدا ببین.
این باور از کجا آمده و چقدر سند دارد؟
ما در بخشهایی از مدخلهای ایرانیکا دربارهٔ میترا، میتراپرستی، سده و چله که بررسی کردیم و در جستوجوی ایرانیکا برای «یلدا و تولد میترا»، منبعی تخصصی برای «یلدا زادروز میتراست» پیدا نکردیم. این ثابت نمیکند که هیچ منبعی آن را نگفته؛ فقط میگوید پایهٔ تخصصیاش را ندیدیم، و نتوانستیم بفهمیم نخستینبار چه کسی و کجا این را گفته.
یک حدس منطقی (حدس خودمان، نه سند) میتواند توضیح بدهد چرا این باور جذاب است: سه چیزِ درست کنار هم قرار میگیرند. یکی اینکه میتراس رومی با خورشید یکی شد. دوم اینکه ۲۵ دسامبر، نزدیک شب انقلاب زمستانی، جشن خورشید رومی بود. سوم اینکه «یلدا» یعنی زایش. هر سه جدا از هم درست‌اند؛ چیزی که آن‌ها را به هم می‌چسباند همان گمانی است که بک «معقول، اما بدیهی نیست» می‌خواند [۳].
یک نکتهٔ دیگر برای انصاف: دربارهٔ رابطهٔ میترا و زمستان بحثی علمی هم هست. کلنز حدس زده است که نام «بی‌نام» (آنامکه) برای ماهی در حدود دسامبر–ژانویه در تقویم فارسی باستان به میترا اشاره دارد. اشمیت مینویسد اگر میترا از دورهٔ هندوایرانی به میانهٔ سال پیوند داشته باشد، این حدس بعید میشود؛ محتمل‌تر میداند که ماهِ انقلاب زمستانی را نامبارک می‌شمرده‌اند [۱]. حتی این بحث هم دربارهٔ «تولد» نیست.
اگر می‌خواهی میترا را جشن بگیری
مهرگان، که ظاهراً جشن میتراست، در پاییز برگزار میشود: روز مهر از ماه مهر، یعنی ۱۶ مهر در گاه‌شمار مزدایی [۶]. در بعضی تقویم‌ها پس از اصلاح تقویم ایران در ۱۹۲۵ میلادی، مهرگان را ۱۰ مهر هم نوشته‌اند [۶].
شب یلدا هم برای دوست‌داشتنی بودن به شناسنامهٔ میترا نیازی ندارد: بلندترین شب سال، دورهمی خانواده، هندوانه و انار و فال حافظ. اگر می‌خواهی بدانی سفره و شب را چطور بچینی، آداب و رسوم شب یلدا را ببین؛ و اگر دلت می‌خواهد بدانی چرا حافظ، چرا شب یلدا فال حافظ میگیرند را بخوان. تاریخ مناسبت‌های دیگر سال را در تقویم مناسبت‌های سال ۱۴۰۵ ببین.
یادت بمونه: میترا در متن‌های ایرانی هست، یلدا هم؛ فقط اینکه یلدا زادروز میترا باشد، در منابعی که ما بررسی کردیم نیامده. هر وقت چنین جمله‌ای را دیدی، بپرس: منبعش کجاست؟
منابع
- Schmidt, H.-P. (2006; updated 2018). Mithra i. Mitra in Old Indian and Mithra in Old Iranian. Encyclopaedia Iranica. https://iranicaonline.org/articles/mithra-i
- Beck, R. (2002; updated 2012). Mithraism. Encyclopaedia Iranica. https://iranicaonline.org/articles/mithraism
- Beck, R. (2000). Ritual, myth, doctrine, and initiation in the Mysteries of Mithras: New evidence from a cult vessel. Journal of Roman Studies, 90, 145–180. https://doi.org/10.2307/300205
- Krasnowolska, A. (2009; updated 2012). Sada festival. Encyclopaedia Iranica. https://www.iranicaonline.org/articles/sada-festival
- Hintze, A. (2014; updated 2015). Mihr Yašt. Encyclopaedia Iranica. https://www.iranicaonline.org/articles/mihr-yasht
- Cristoforetti, S. (2000; updated 2016). Mehragān. Encyclopaedia Iranica. https://www.iranicaonline.org?p=10709
- Mithraism. Encyclopaedia Britannica. https://www.britannica.com/topic/Mithraism
- Christmas. Encyclopaedia Britannica. https://www.britannica.com/topic/Christmas
دیدگاه‌ها