ماه آبان؛ ماه آب‌ها و جشن آبانگان

اگر پرسیده‌ای معنی ماه آبان چیست، جواب کوتاه این است: آبان یعنی «آب‌ها»؛ در فارسی میانه آبان و در اوستا آپو (āpō)، و نام ایزدبانوی آب‌ها، آناهیتا، با همین ماه گره خورده است [۱][۲]. آبان هشتمین ماه سال و دومین ماه پاییز است؛ ماهی ۳۰ روزه که با برج عقرب شناخته می‌شود.

آبان یعنی چه و از کجا آمده است؟

آبان در فارسی میانه، زبان ایران ساسانی، یعنی «آب‌ها» و صورت اوستایی‌اش آپو است. در باورهای کهن، آب عنصری مؤنث شمرده می‌شد و ایزدبانوانی به نام آپَس نگهبانش بودند [۱]. آب آن‌قدر ارزش داشت که روز دهم هر ماه به نام آب‌ها خوانده می‌شد و نیایش آن روز، پیشکش به آب بود [۱].

رفته‌رفته پرستش آب‌ها با پرستش آناهیتا درهم‌آمیخت. آناهیتا ایزدبانوی آب‌ها و رودها در ایران باستان است؛ ایزدبانویی که از دورهٔ هخامنشی به بعد جایگاهش بلندتر شد و دعایی که زرتشتیان به آب‌ها می‌خوانند، آبان‌نیایش، بیشترش برگرفته از سرود اوستاییِ همین ایزدبانوست [۱]. پس وقتی می‌گوییم آبان ماهِ آب‌هاست، پشتش هم طبیعت است و هم ایزدبانویی که نگهبانش می‌دانستند.

چرا آب سزاوار ماهی به نام خودش بود؟

ایران سرزمین کم‌آبی است و هر که در آن زیسته، قیمت آب را دانسته است. از کاریزهای هزارساله تا سدهای امروزی، همهٔ داستان این سرزمین نبرد با بی‌آبی است. در سنت کهن، آب را پاک نگه می‌داشتند؛ احترامی که از پرستش آب‌ها می‌آمد [۱]. ماهی به نام آب‌ها، یادآور همین پیمان قدیمیِ ایرانی با آب است: از آبِ جوی و چاه تا باران پاییزی که کشتزار تشنهٔ تابستان را سیراب می‌کند. رد این احترام را در زندگی امروز هم می‌بینی؛ می‌گویند آب ریختن پشت سر مسافر یعنی به‌سلامت برگردد، باوری که ریشه‌اش را در همان احترام قدیمی به آب می‌دانند.

آبان، ماه باران

آبانِ واقعی را باید در آسمانش دید: ابرهای خاکستری، باران‌های پشت سر هم و رودهایی که جان می‌گیرند. رودهایی که تابستان کم‌آب بودند در آبان پرآب می‌شوند و قنات‌ها جان تازه می‌گیرند. کشت پاییزه، گندم و جو، در همین ماه به زمین سپرده می‌شود تا باران آبان بیدارش کند. برای همین است که آبان در ذهن خیلی‌ها «ماه باران» است؛ ماهی که طبیعتش با اسمش می‌خواند.

نام بیرونی را هم این‌جا بشناس. ابوریحان بیرونی دانشمند ایرانی سدهٔ چهارم و پنجم هجری است که جشن‌های کهن ایرانی را در کتاب آثارالباقیه با تاریخ و جزئیات ثبت کرد؛ بیشترِ آنچه از آبانگان می‌دانیم، از همان کتاب به ما رسیده است.

آبان در سال کجا می‌ایستد؟

آبان ماه هشتم سال است؛ از روز ۲۱۷ سال واردش می‌شوی و تا روز ۲۴۶ در آن می‌مانی. دومین ماه پاییز است، میان مهر و آذر، و برج فلکی‌اش عقرب است. به میلادی، آبان تقریباً با ۲۳ اکتبر تا ۲۱ نوامبر برابر است.

برای خیلی‌ها آبان ماهِ باران و هوای ابری است؛ همان ماهی که پاییز واقعی‌اش را نشان می‌دهد. قاعدهٔ روزشمار و این‌که چرا شش ماه دوم سال ۳۰ روزه‌اند را در تقویم شمسی چیست؟ پیشینه، ماه‌ها و قاعدهٔ سال کبیسه توضیح داده‌ایم.

آبانگان؛ جشن روز آب از ماه آب

در گاه‌شمار کهن، هر وقت نام روز با نام ماه یکی می‌شد، آن روز جشن همان ایزد بود؛ روز آبان از ماه آبان، یعنی دهم آبان، عید هم‌نامی آب‌هاست و آبانگان خوانده می‌شود و بیرونی هم همین نام را ثبت کرده است [۲]. جدول کامل نام روزها را در تقویم ایران باستان؛ ماه‌ها، روزها و سال‌شماری پیش از اسلام ببین.

در سنت زرتشتی، این روزِ آب است: به کنار جوی و رود و دریا می‌رفتند، دعا می‌خواندند و به آب پیشکش می‌دادند؛ جشنی که به نام اردویسورِ آبان هم شناخته می‌شود، یعنی جشن آناهیتایِ آب‌ها [۲]. در میان دعاهای این روز، آبان‌نیایش و سرود آبان‌یشت خوانده می‌شد که هر دو ویژهٔ اردویسور آناهیتاست [۲]. آبان‌یشت همان سرود اوستاییِ آناهیتاست و دعای آبان‌نیایش بیشتر از بندهای همین سرود ساخته شده است [۱].

این قاعدهٔ هم‌نامی فقط مال آبان نبود؛ مهرگان در شانزدهم مهر و آذر جشن در نهم آذر هم از همین قاعده‌اند. هر ماهی که روزش با ماهش هم‌نام می‌شد، جشنی به نام همان ایزد داشت و آبانگان، جشنِ آب از ماهِ آب، یکی از آن‌هاست.

دو افسانهٔ کهن هم به آبانگان پیوند خورده که بیرونی نقلشان کرده است. روایت است که در چنین روزی زاو، پسر تهمورث، به پادشاهی رسید و دستور داد آبراهه‌ها بکنند و آباد نگهشان دارند. روایت دیگر می‌گوید در این روز خبر به‌بندکشیدن ضحاک به دست فریدون به گوش مردم هفت کشور رسید [۲]. هر دو را در حد روایت نگه دار؛ پیوند اولی با آب روشن است، پیوند دومی با آب روشن نیست.

مناسبت‌های رسمی آبان‌ماه را — که هر سال سر جای خودشان در تقویم‌اند — در تقویم مناسبت‌های سال ببین؛ این پست شناسنامهٔ خودِ ماه است، نه فهرست مناسبت‌ها.

یادت بمونه: آبان یعنی آب‌ها؛ ماهی که نامش پیشکش به آب است و جشنش، آبانگان، دهم آبان کنار آب برگزار می‌شد.

ماهِ پیش، مهر است؛ از ایزد پیمان تا جشن مهرگان. ماهِ بعد، آذر است؛ ماه آتش که با بلندترین شب سال تمام می‌شود. ماه‌های دیگر را هم از تقویم شمسی پیدا می‌کنی.

منابع

1. Boyce, Mary (1982). ABAN. Encyclopaedia Iranica, Vol. I, Fasc. 1, p. 58. https://www.iranicaonline.org/articles/aban/
2. Boyce, Mary (1982). ABAN MAH. Encyclopaedia Iranica, Vol. I, Fasc. 1, pp. 59-60. https://www.iranicaonline.org/articles/aban-mah/