ماه آذر؛ ماه آتش و شب یلدا

اگر پرسیده‌ای معنی ماه آذر چیست، جواب کوتاه این است: آذر یعنی «آتش»؛ در فارسی میانه آدور و در اوستا آتَر (ātar)، و نام ایزد نگهبان آتش است [۱]. آذر نهمین ماه سال و واپسین ماه پاییز است؛ ماهی ۳۰ روزه که با برج قوس شناخته می‌شود و با بلندترین شب سال تمام می‌شود.

آذر یعنی چه و از کجا آمده است؟

آذر در فارسی میانه، زبان ایران ساسانی، یعنی «آتش» و صورت اوستایی‌اش آتَر است؛ صورت امروزی «آذر» همان واژه است که در فارسی نو دگرگون شده [۱]. آتش در ایران باستان جایگاهی ویژه داشت و نامش هم بر ماه نهم نشست و هم بر روز نهم هر ماه [۱]. در مدخل آذرِ ایرانیکا از سه آتش بزرگ ایران باستان نام برده شده است: آذربرزین‌مهر، آذر فرنبغ و آذر گشنسب [۱]؛ سه آتشی که هر کدام داستانی جدا دارند و نشان می‌دهند آتش برای ایرانیان فقط ابزار گرما نبود، نگهبان هم بود.

پس آذر ماهِ آتش است؛ ماهی که اسمش را از روشن‌ترین عنصرِ آیین‌های کهن گرفته، درست همان‌طور که آبان اسمش را از آب گرفته است. رد این نام را در نام‌های امروزی هم می‌بینی؛ آذر هنوز بر فرزندان گذاشته می‌شود و صفت‌هایی مثل آتشین و آتشی هم از همین ریشه‌اند. آتش در باور کهن هم گرما بود و هم پاکی؛ چیزی که تاریکی را می‌راند و آلودگی را می‌سوزاند. از همین روست که آتشکده‌ها قلب تپندهٔ شهرهای کهن بودند و آتششان را هیچ‌وقت نمی‌گذاشتند خاموش شود.

نام بیرونی را هم این‌جا بشناس. ابوریحان بیرونی دانشمند ایرانی سدهٔ چهارم و پنجم هجری است که جشن‌های کهن ایرانی را در کتاب آثارالباقیه با تاریخ و جزئیات ثبت کرد؛ بیشترِ آنچه از آذر جشن می‌دانیم، از همان کتاب به ما رسیده است.

آذر در سال کجا می‌ایستد؟

آذر ماه نهم سال است؛ از روز ۲۴۷ سال واردش می‌شوی و تا روز ۲۷۶ در آن می‌مانی. واپسین ماه پاییز است، میان آبان و دی، و برج فلکی‌اش قوس (کماندار) است. به میلادی، آذر تقریباً با ۲۲ نوامبر تا ۲۱ دسامبر برابر است. اگر اهل سفر پاییزی هستی، نیمهٔ اول آذر آخرین فرصت جنگل‌های رنگارنگ شمال است؛ بعدش زمستان جدی و سرد می‌شود و جاده‌ها حال‌وهوای دیگری دارند.

هر چه آذر جلو می‌رود، روزها کوتاه‌تر و شب‌ها بلندتر می‌شوند تا به واپسین شب ماه برسیم؛ شبی که کل شناسنامهٔ این ماه را عوض می‌کند.

آذر در آسمان؛ کوتاه‌ترین روزها

آذر را باید با آسمانش شناخت. خورشید در این ماه پایین‌ترین مسیر سال را می‌رود و سایه‌ها بلندترین قدشان را دارند. این قصهٔ نیم‌کرهٔ شمالی زمین است: هر چه به پایان پاییز نزدیک‌تر می‌شویم، خورشید مایل‌تر می‌تابد و روز کوتاه‌تر می‌شود. انقلاب زمستانی، یعنی روزی که کوتاه‌ترین روز و بلندترین شب سال است و از آن به بعد روزها دوباره بلندتر می‌شوند، درست در پایان همین ماه می‌ایستد. شب‌نشینی‌های زمستانی، از دور هم جمع شدن تا قصه و حافظ، مال همین شب‌های بلند آذرماه است. قاعدهٔ روزشمار و سال کبیسه را در تقویم شمسی چیست؟ پیشینه، ماه‌ها و قاعدهٔ سال کبیسه توضیح داده‌ایم.

آذر جشن و پایان آذرماه

نهم آذر، یعنی روز آذر از ماه آذر، در منابع کهن جشن آتش بوده است. بیرونی از «آذر جشن» یاد می‌کند؛ جشنی در روز نهمِ واپسین ماه پاییز [۲]. از جشنی هم‌نام در طبرستان هم خبر می‌دهد: در آن سامان، روز شهریور از ماه شهریور را آغاز زمستان می‌دانستند و جشنی به همین نام داشتند که گویا همان آذر جشن بوده است [۲].

اول دی، که روز بعد از پایان آذر است، جشنی به نام خرّم‌روز یا خورروز داشته‌اند [۲]. خرّم‌روز را نودروز هم می‌گفتند چون از آن روز نود روز تا نوروز مانده بود [۲].

و پایان آذرماه، سی‌ام آذر، بلندترین و تاریک‌ترین شب سال است؛ شبی که در ایران دورهٔ اسلامی به نام سریانی‌اش، شب یلدا یعنی «شب زایش»، یا شب چله خوانده می‌شد [۲]. چله یعنی چهل روز اول زمستان که از اول دی شروع می‌شود و یلدا درِ ورودیِ آن است. زمستان کهن دو چله داشت: چلهٔ بزرگ از اول دی تا دهم بهمن و چلهٔ کوچک از یازدهم بهمن تا پایان اسفند [۲].

امسال شب یلدا دوشنبه ۳۰ آذر است. سفرهٔ یلدا با انار و هندوانه و آجیلش، و فال حافظی که بزرگ‌تر مجلس می‌خواند، مال همان شب است و قصه‌اش را کامل در خانهٔ خودش بخوان: صفحهٔ شب یلدا، تاریخچهٔ شب یلدا و آیین‌ها و رسم‌های شب یلدا.

زیبایی آذر همین‌جاست: ماهی که به نام آتش است، در تاریک‌ترین شب سال تمام می‌شود و از فردایش، روزها دوباره بلندتر می‌شوند. پایان آذر، پایانِ بلند شدن شب‌هاست.

مناسبت‌های رسمی آذرماه را — که هر سال سر جای خودشان در تقویم‌اند — در تقویم مناسبت‌های سال ببین؛ این پست شناسنامهٔ خودِ ماه است، نه فهرست مناسبت‌ها.

یادت بمونه: آذر ماهِ آتش است و در پایانش بلندترین شب سال را دارد؛ وقتی به آخر آذر رسیدی، شب یلدا یک قدم آن‌طرف‌تر است.

ماهِ پیش، آبان است؛ ماه آب‌ها و جشن آبانگان. ماه‌های دیگر را هم از تقویم شمسی پیدا می‌کنی.

منابع

1. Boyce, Mary (1983). ADUR. Encyclopaedia Iranica, Vol. I, Fasc. 5, pp. 471-472. https://www.iranicaonline.org/articles/adur-and-adar-middle-persian-word-for-fire-the-avestan-form-is-atar-of-unknown-derivation-and-the-late-form/
2. Krasnowolska, Anna (2009). SADA FESTIVAL. Encyclopaedia Iranica. https://www.iranicaonline.org/articles/sada-festival/