ماه اردیبهشت؛ نگهبان آتش و جشن اردیبهشتگان
اردیبهشت دومین ماه سال و قلب بهار است؛ نامش یعنی «بهترین راستی» و از نگهبان آتش می‌آید. این‌جا می‌خوانی این نام از کجا آمده، اردیبهشت در سال کجاست و چه پیوندی با آتش و نوروز دارد.
ماه اردیبهشت دومین ماه سال شمسی و قلب بهار است: سی‌ویک روز، از اول تا سی‌ویکم اردیبهشت. نامش از یکی از بزرگ‌ترین مینوهای آیین زرتشت می‌آید: اشهوهیشته، یعنی «بهترین راستی»، که نگهبان آتش است. این‌جا می‌خوانی این نام از کجا آمده، اردیبهشت در سال کجاست و چه پیوندی با آتش و نوروز دارد. شیوهٔ کلی شمردن ماهها و سال‌ها را در تقویم شمسی چیست می‌خوانی.
نام اردیبهشت از کجا آمده؟
نام اوستایی این ماه «اشهوهیشته» است: اشه یعنی راستی و نظم درست جهان، و وهیشته یعنی بهترین. روی هم میشود «بهترین راستی» [۱]. اشه در اوستا همان مفهومی است که در فارسی باستان «ارته» خوانده میشده و در زبانهای خویشاوند ایرانی و هندی هم ریشه دارد: نظمی که جهان باید بر آن بچرخد.
در زبان پهلوی، یعنی فارسی میانهٔ دورهٔ ساسانی، این نام «اردوهیشت» و «اشوهیشت» نوشته میشد و در فارسی امروز «اردیبهشت» شده است [۱].
اشهوهیشته یکی از شش امشاسپند است؛ امشاسپند یعنی یکی از شش مینوی بزرگ نگهبان جهان در باور زرتشتی که با اهورامزدا هفت‌تن می‌شوند. هر یک از این شش‌تن نگهبان یکی از آفریده‌هاست و سهم اشهوهیشته آتش است: آتشی که از خورشید تا اجاق خانه و آتش آیینی را در بر می‌گیرد [۱][۲]. رد این نام را حتی در نام‌های ایرانی کهن میبینی؛ جزء «ارد» در بسیاری از نام‌های آن دوره همین ریشه را دارد [۱].
در گاه‌شماری زرتشتی روز سوم هر ماه و ماه دوم سال از آنِ اشهوهیشته است [۱]. برای همین سوم اردیبهشت، روزی که نام روز و نام ماه یکی میشود، جشن اردیبهشتگان است؛ جشنی که به گزارش بیرونی در آن «بسیاری به آتشکده‌ها می‌روند» [۱].
اردیبهشت در سال کجاست؟
| ویژگی | اردیبهشت |
|---|---|
| جایگاه در سال | ماه دوم |
| روزها | ۳۱ روز، از ۱ تا ۳۱ اردیبهشت |
| فصل | بهار |
| حدود معادل میلادی | ۲۱ آوریل تا ۲۱ مه (در بیشتر سال‌ها یک روز جابه‌جا میشود) |
| برج فلکی | ثور، یعنی گاو |
اردیبهشت یکی از شش ماه ۳۱ روزهٔ اول سال و میانی‌ترین ماه بهار است. معادل‌های میلادی جدول حدودی‌اند و تاریخ‌های رسمی را time.ir می‌دهد [۳]. اردیبهشت همان ماهی است که در تقویم‌های قدیمی «ثور» خوانده میشد؛ داستان جایگزینی نام برج‌ها با نام‌های ایرانی در تقویم شمسی چیست آمده است. ریشهٔ کهن‌تر همین نام‌ها را هم در تقویم ایران باستان می‌خوانی.
اردیبهشت در طبیعت ایران چه شکلی است؟
اردیبهشت میانهٔ بهار است و در بیشتر نقاط ایران معتدل‌ترین هوای سال را دارد: دشت‌ها سبزند، باغ‌ها پرگل‌اند و برف کوهستان‌ها آب میشود. در جنوب کشور گرما زودتر می‌رسد و در کوهستان‌های غرب و شمال بهار دیرتر جا می‌افتد؛ اما اردیبهشت در همه‌جا ماه بیرون رفتن است. اگر فروردین ماه شروع بهار است، اردیبهشت ماه ماندن در بهار است؛ پیش از آن‌که خرداد گرما را بیاورد.
اردیبهشت با آتش و نوروز چه پیوندی دارد؟
نگهبان آتش. مهمترین نکتهٔ اردیبهشت همین است: ماهی به نام نگهبان آتش. در سنت زرتشتی نمازها رو به آتش خوانده میشود و پیشکش آیینی آتش، پیشکش به اشهوهیشته هم هست [۱]. پس اردیبهشت، حتی برای کسی که به آیین کهن کاری ندارد، ماه یادآوری جایگاه آتش در فرهنگ ایرانی است؛ همان آتشی که در جشنهای زمستانی و چهارشنبهسوری هم میبینی.
نوروز از آنِ اردیبهشت است. نکتهٔ شگفت اینکه مقدسترین جشن سال، نوروز، در سنت زرتشتی به اشهوهیشته و آتش تعلق دارد: نوروزِ روز هرمز از ماه فروردین، به همراه دو روز بعدش، روزهای ویژهٔ اوست و جشن هم‌نامی‌اش در ماه دوم سال می‌آید [۱]. یعنی ماه اول سال با جشنِ مینوی ماه دوم شروع میشود؛ پیوندی که فروردین و اردیبهشت را به هم گره می‌زند. شناسنامهٔ ماه اول را در ماه فروردین بخوان.
یاران اشه. در گاه‌شماری زرتشتی برای اشهوهیشته سه یاور از میان ایزدان روزهای دیگر برگزیده‌اند: آذر، ایزد آتش؛ سروش، نگهبان نیایش؛ و ورهرام، ایزد پیروزی [۱]. هر سه به کار او می‌آیند: آتش که آفریدهٔ اوست، نیایشی که رو به آتش خوانده میشود، و پیروزی که سرانجامِ راه راستی است.
اردیبهشتگان، سوم اردیبهشت. جشن هم‌نام‌شدن روز و ماه، رسم کهن گاه‌شماری زرتشتی است و اردیبهشتگان یکی از زنده‌ترین نمونه‌هایش. اگر دنبال رسم‌های امروزی آتش در ایران می‌گردی، بدان که خانهٔ اصلی‌شان مطلب‌های جشنهای ایرانی است، نه این‌جا.
مناسبتهای اردیبهشت را کجا ببینم؟
اردیبهشت چند مناسبت رسمی و فرهنگی دارد؛ از بزرگداشت سعدی در اول ماه و روز کارگر و روز معلم تا روز پاسداشت زبان فارسی و بزرگداشت فردوسی در بیستوپنجم ماه. چون این مطلب شناسنامهٔ خودِ ماه است، مناسبتها را فهرست نمیکند؛ همه را با تاریخ امسال در تقویم مناسبتهای سال ۱۴۰۵ ببین.
یادت بمونه: اردیبهشت یعنی ماه بهترین راستی؛ ماه نگهبان آتش در قلب بهار.
اگر بعد از اردیبهشت سراغ ماه بعد را گرفتی، ماه خرداد همان راه را برای ماه سوم سال رفته است. همهٔ ماهها هم زیر یک سقف در ماهها و مفاهیم تقویمی جمع‌اند.
منابع
- Boyce, M. (1986). ARDWAHIŠT. Encyclopaedia Iranica. https://iranicaonline.org/articles/ardwahist-av
- AMƎŠA SPƎNTA. Encyclopaedia Iranica. https://iranicaonline.org/articles/amesa-spenta-beneficent-divinity
- time.ir (مرکز تقویم و ساعت ایران). تاریخ امروز و معادل‌های میلادی، بازدید ۱۲ مهر ۱۴۰۵. https://www.time.ir
دیدگاه‌ها