ماه فروردین؛ ماه فروهرها، فروردینگان و نوروز
فروردین نخستین ماه سال و ماه نوروز است؛ نامش یعنی «ماه فروهرها». این‌جا می‌خوانی این نام از کجا آمده، فروردین در سال کجاست و چه اسطورهها و نکتههایی دارد.
ماه فروردین نخستین ماه سال شمسی و ماه آغاز بهار است: از اول فروردین که نوروز است تا سی‌ویکم فروردین، سی‌ویک روز کامل. نامش کهن است و از «فروهرها» میآید؛ یعنی فروردین به‌معنای دقیق کلمه «ماه فروهرها»ست. این‌جا می‌خوانی این نام از کجا آمده، فروردین در سال کجاست و چه داستانها و نکتههایی آن را از یازده ماه دیگر جدا میکند. شیوهٔ کلی شمردن ماهها و سال‌ها را در تقویم شمسی چیست می‌خوانی.
نام فروردین از کجا آمده؟
در گاهشماری زرتشتی نام ماهها از مینوها و ایزدان این آیین گرفته شده و فروردین هم از همین قاعده پیروی میکند. نام اوستایی این ماه صورت جمع «فروشی» (فروهر) است؛ یعنی «ماه فروهرها» [۱]. فروهر در باور زرتشتی روح نگهبان و مینوی راهنمای آدمی است؛ همان چیزی که در فارسی امروز گاهی «روح» یا «روان نگهبان» خوانده میشود.
نام ماه همان «فروردین» کهن است که بیواسطه به فارسی امروز رسیده است [۱]. نام ماههای شمسی بهطور کلی از نام ماههای ایران باستان میآید که ریشهشان تا دورهٔ اشکانی گواهی شده است [۳].
نکته‌ای که کمتر کسی می‌داند: فروردین فقط نام ماه نیست. در گاهشماری زرتشتی نوزدهمین روز هر ماه هم «فروردین» نام دارد و فروردین نام ماه اول سال است [۲]. برای همین نوزدهم فروردین، یعنی روزی که نام روز و نام ماه یکی میشود، در سنت زرتشتی جشن کوچکی به نام فروردینگان داشته است. جشن گرفتن هم‌نام‌شدن روز و ماه رسم کهنی است؛ مهرگان هم از همین رسم میآید: روز مهر از ماه مهر.
فروردین در سال کجاست؟
| ویژگی | فروردین |
|---|---|
| جایگاه در سال | ماه اول |
| روزها | ۳۱ روز، از ۱ تا ۳۱ فروردین |
| فصل | بهار |
| حدود معادل میلادی | ۲۱ مارس تا ۲۰ آوریل (در بیشتر سال‌ها یک روز جابه‌جا میشود) |
| برج فلکی | حمل، یعنی قوچ |
فروردین یکی از شش ماه ۳۱ روزهٔ اول سال است. معادل‌های میلادی جدول حدودی‌اند و تاریخ‌های رسمی را time.ir می‌دهد [۵]. فروردین همان ماهی است که در تقویم‌های قدیمی «حمل» خوانده می‌شد؛ این‌که نام برج‌ها کی جایشان را به نام‌های ایرانی دادند در تقویم شمسی چیست آمده است. و اگر کنجکاو شدی همین نام‌ها و روزها در ایران پیش از اسلام چه شکلی داشتند، تقویم ایران باستان همان داستان را می‌گوید.
چرا فروردین همیشه اول بهار است؟
سال شمسی از آسمان شروع میشود: لحظهای که خورشید به اعتدال بهاری میرسد، سال نو میشود و فروردین میآید. اگر این لحظه بعد از ظهر برسد، نوروز یک روز دیرتر میآید؛ برای همین است که نوروز گاهی ۲۰ مارس است و گاهی ۲۱ مارس. سازوکار دقیقش، از لحظهٔ تحویل سال تا سال کبیسه، در تقویم شمسی چیست آمده است. نتیجه برای فروردین ساده است: این ماه هرگز از بهار جدا نمیشود؛ اول بهار همیشه اول فروردین است.
چه داستانها و نکتههایی به فروردین گره خورده؟
بازگشت فروهرها در روزهای پایان سال. ده روز پایان سال در سنت زرتشتی به فروهرها تعلق دارد: پنج روز آخر اسفند و پنج روز افزودهٔ میان اسفند و فروردین. این جشن دهروزه که «فروردینگان» خوانده میشود، جشن بازگشت روان درگذشتگان به خانههای زندگان است؛ میآیند تا ستایش ببینند و پیشکش غذا و پوشاک بگیرند [۱]. کهنترین گواهیاش در یشت ۱۳ اوستا (بند ۴۹) است که همین جشن دهشبه را به نام کهن «همسپتمدم» میشناسد [۱]. پس پیوند فروردین با فروهرها فقط در اسم نیست؛ در تقویم هم هست: ماه فروهرها درست بعد از روزهای فروهرها میآید.
شفاعت خرداد در ششم فروردین. به روایتی که در متن‌های پهلوی آمده است، در روز خرداد از ماه فروردین، یعنی ششم فروردین، ایزد خرداد برای سرنوشت سال آیندهٔ آدمی شفاعت میکند [۴]. روایت است، نه گزارش تاریخی؛ اما نشان می‌دهد فروردین در ذهن ایرانیان قدیم ماه تعیین سرنوشت سال بوده است.
ماهی با دو فروردینگان. فروردین تنها ماهی است که نامش در دو جشن جداگانه میآید: یکی جشن ده‌روزهٔ پایان سال پیش از نوروز، و یکی جشن نوزدهم فروردین که روز و ماه هم‌نام می‌شوند. هر دو از یک ریشه‌اند: بزرگداشت فروهرها [۱][۲].
نوروز و سیزده‌بدر در فروردین‌اند، اما خانه‌شان جداست. آیین‌های نوروز و سیزده‌بدر هر دو در همین ماه می‌گذرند، ولی رسم‌هایشان در مطلب‌های خودشان میآیند و این‌جا تکرار نمی‌شوند؛ این مطلب شناسنامهٔ خودِ ماه است.
مناسبتهای فروردین را کجا ببینم؟
فروردین چند مناسبت رسمی دارد؛ از نوروز در اول ماه تا روز جمهوری اسلامی و روز طبیعت. چون این مطلب شناسنامهٔ خودِ ماه است، مناسبتها را فهرست نمیکند؛ همه را با تاریخ امسال در تقویم مناسبتهای سال ۱۴۰۵ ببین.
یادت بمونه: فروردین یعنی ماه فروهرها؛ ماهی که سال با آن شروع میشود و بهار با آن میآید.
اگر بعد از فروردین سراغ ماه بعد را گرفتی، ماه اردیبهشت همان راه را برای ماه دوم سال رفته است: معنی نام، جای در سال و اسطورهها. و ریشهٔ کهنتر نام ماهها و روزها را در تقویم ایران باستان می‌خوانی؛ همهٔ ماهها هم زیر یک سقف در ماهها و مفاهیم تقویمی جمع‌اند.
منابع
- Malandra, W. W. (2000). FRAWARDĪGĀN. Encyclopaedia Iranica. https://www.iranicaonline.org/articles/frawardigan
- FRAWARDĪN. Encyclopaedia Iranica. https://www.iranicaonline.org/articles/frawardin
- Panaino, A. (1990). CALENDARS i. Pre-Islamic calendars. Encyclopaedia Iranica. https://www.iranicaonline.org/articles/calendars/calendars-i-pre-islamic-calendars/
- Panaino, A. (2004). HORDĀD. Encyclopaedia Iranica. https://www.iranicaonline.org/articles/hordad
- time.ir (مرکز تقویم و ساعت ایران). تاریخ امروز و معادل‌های میلادی، بازدید ۱۲ مهر ۱۴۰۵. https://www.time.ir
دیدگاه‌ها