ماه اسفند؛ نگهبان زمین، سپندارمذگان و پایان زمستان

ماه اسفند دوازدهمین و آخرین ماه سال است؛ امسال ۲۹ روز دارد، از ۱ تا ۲۹ اسفند، و ۱ اسفند شنبه است (۲۰ فوریه ۲۰۲۷). نامش در اوستا یعنی «فروتنی و اخلاص مقدس» و نگهبان زمین دانسته می‌شود. اسفند ماهِ تمام شدن است: چلهٔ کوچک در آن تمام می‌شود، چهارشنبه‌سوری در آن است و نوروز درست بعدش می‌آید. اگر می‌خواهی بدانی «اسفند» یعنی چه و این ماه آخر سال چه آیین‌هایی دارد، این شناسنامهٔ کوتاه برای توست.

«اسفند» یعنی چه؟

«اسفند» شکل امروزِ نام اوستایی Spənta Ārmaiti (سْپِنْتَه آرْمَئیتی) است؛ در فارسی میانه Spandārmad (سْپَنْدارْمَذ) می‌شد و به فارسی امروز «اسفند» رسید [۱]. «اسپنتا» یعنی مقدس و پربار، و «آرمئیتی» خویشاوند واژه‌ای ودایی به معنی اخلاص و فروتنی است؛ پس نام این ماه یعنی «ماه فروتنیِ مقدس» [۱].

اسپندارمذ در سنت زرتشتی یکی از شش امشاسپند (پشتیبانان بزرگ آفرینش در سنت زرتشتی) است و نگهبان زمین دانسته می‌شود؛ همان‌طور که زمین می‌زاید و می‌پرورد، او هم پشتیبان زنان دانسته می‌شد [۱]. در متن‌های پهلوی آمده که هر که می‌خواهد اسپندارمذ را خشنود کند، باید زمین و زنِ درستکار را شاد کند [۱]. پیشینهٔ نام ماه‌ها و روزها را در تقویم ایران باستان ببین.

اسفند در سال کجاست؟

اسفند ماه دوازدهم است: یازده ماه رفته و سال همین‌جا تمام می‌شود. تنها ماهی است که طولش ثابت نیست: در سال عادی ۲۹ روز و در سال کبیسه ۳۰ روز دارد؛ امسال ۲۹ روزه است و ۲۹ اسفند شنبه می‌افتد (۲۰ مارس ۲۰۲۷). در تقویم میلادی اسفند تقریباً از ۲۰ فوریه تا ۲۰ مارس می‌افتد.

در تقویم سنتی، اسفند ادامه و پایان «چلهٔ کوچک» است؛ چله‌ای که از ۱۱ بهمن شروع شده بود و تا آخر اسفند می‌ماند [۲]. پس اسفند همان روزهایی است که هوا هنوز سرد است ولی زمین دارد نفس تازه می‌کند؛ همان که قدیمی‌ها می‌گفتند زمستان دارد وسایلش را جمع می‌کند.

آیین‌های اسفند؛ از جشن زنان تا چهارشنبه‌سوری

مهم‌ترین پیوند اسفند با جشن‌ها، جشن هم‌نامی خودش است: وقتی در گاه‌شمار قدیم نام روز و نام ماه یکی می‌شد، جشن می‌گرفتند و جشن اسفند، روز پنجم اسفند، جشن اسپندارمذ بود؛ جشنی که هم جشن زنان بود و هم جشن کشاورزان و برزیگران [۱]. ابوریحان بیرونی می‌نویسد این روز جشن ویژهٔ زنان بود و مردان به آنان هدیه می‌دادند؛ و در همین روز دختران همسر خود را برمی‌گزیدند [۱].

همین جشن است که امروز «سپندارمذگان» می‌نامیم؛ ماجرای «۲۹ بهمن یا ۵ اسفند» و اینکه «روز عشق» لقب کهن است یا تازه را در سپندارمذگان روز عشق بخوان. و ۵ اسفند در تقویم رسمی امروز نام دیگری دارد: چهارشنبه ۵ اسفند روز مهندس است (بزرگداشت خواجه نصیرالدین طوسی) [۳].

آخرین سه‌شنبه‌شب سال هم در اسفند است: چهارشنبه‌سوری، جشن آتشِ خداحافظی با زمستان، که صفحهٔ جداگانه‌اش هنوز نوشته نشده و فعلاً همین‌قدر بدان که شبِ پریدن از روی آتش و فال و دورهمی است. فردای زمستان هم نوروز است، اول فروردین؛ ساختار ماه‌های خورشیدی را در تقویم شمسی چیست بخوان و بقیهٔ ماه‌ها را در تقویم شمسی پیدا می‌کنی.

یادت بمونه: اسفند ماهِ جمع‌بندی است؛ اگر قولی به کسی داده‌ای یا دیداری عقب افتاده، همین ماه آخر سال وقتش است، قبل از اینکه نوروز و شلوغی‌اش برسد.

منابع

1. Boyce, M. (1986). ARMAITI. Encyclopaedia Iranica, II(4), 413–415. https://www.iranicaonline.org/articles/armaiti
2. Krasnowolska, A. (2009). SADA FESTIVAL. Encyclopaedia Iranica. https://www.iranicaonline.org/articles/sada-festival
3. time.ir. روز بزرگداشت خواجه نصیرالدین طوسی و روز مهندس (۵ اسفند ۱۴۰۵). https://www.time.ir/fa/event/list/0/1405/12/5