ماه دی؛ از ایزد آفریننده تا چلهٔ بزرگ زمستان
ماه دی دهمین ماه سال و نخستین ماه زمستان است؛ نامش یعنی آفریننده، با چلهٔ بزرگ شروع می‌شود و یلدا را تازه پشت سر گذاشته. معنی نام، جای دی در سال و آیین‌هایش، کوتاه و با منبع.
ماه دی دهمین ماه سال و اولین ماه زمستان است؛ سی روز دارد، از ۱ تا ۳۰ دی، و امسال ۱ دی سه‌شنبه است (۲۲ دسامبر ۲۰۲۶).
نامش در زبان اوستایی یعنی «آفریننده» و همین نام را سه روز هر ماه هم با خود دارد. اگر می‌خواهی بدانی «دی» یعنی چه، دی در سال کجاست و دی‌ماه چه آیین‌ها و مناسبت‌هایی دارد، این شناسنامهٔ کوتاه برای توست.
«دی» یعنی چه؟
«دی» کوتاهشدهٔ نامی کهن است. در اوستا «دَذوَه» به معنی «آفریننده» لقب اهورامزداست؛ در فارسی میانه «دَی» شد و به فارسی امروز «دی» رسید [۱]. پس نام این ماه یعنی «ماه آفریننده». البته زبانشناسان میگویند این واژه در اصل صفت فعلیِ فعل «دادن و نهادن» بوده و کمکم از کار صفت بودنش افتاده و نام شده است [۱].
همین نام را سه روز هر ماه هم دارند: روزهای هشتم، پانزدهم و بیستوسوم هر ماه به نام دیاند و برای اینکه قاطی نشوند، با نام روز بعدشان خوانده میشوند: دیبهآذر، دیبهمهر و دیبهدین [۱]. در کتاب بندهش (دانشنامهٔ فارسی میانهٔ دورهٔ ساسانی و پس از آن) آمده که این سه «دی» فقط نام روز نیستند و در نبرد با اهریمن همکاران هرمزد به شمار می‌روند [۱].
دی در سال کجاست؟
دی ماه دهم است: نه ماه از سال رفته و سه ماه مانده. همیشه سی روز دارد و مثل اسفند نیست که در سال کبیسه یک روز به آن اضافه شود. دی درست بعد از بلندترین شب سال می‌آید: شب یلدا، آخرین شب آذر، شب پیش از ۱ دی است؛ پس دی از همان روز اولش حال‌وهوای زمستان را دارد. در تقویم میلادی دی تقریباً از ۲۲ دسامبر تا ۲۰ ژانویه می‌افتد.
در تقویم سنتی، ۱ دی شروع «چلهٔ بزرگ» است: چهل روزی که تا ۱۰ بهمن ادامه دارد و بعدش چلهٔ کوچک می‌آید [۲]. پس دی‌ماه دقیقاً همان بخش اول سرمای جدی است؛ همان روزهایی که قدیمی‌ها می‌گفتند زمستان تازه دارد زور می‌گیرد.
آیین‌های دی‌ماه؛ از خرّم‌روز تا یلدا و روز پدر
قدیمی‌ترین جشنی که گزارشش به ۱ دی رسیده «خرّم‌روز» است. ابوریحان بیرونی می‌نویسد در این روز، که اول زمستان و انقلاب زمستانی بود، جشنی به نام خرّم‌روز یا «نودروز» (یعنی نود روز مانده به نوروز) می‌گرفتند [۲]. این گزارش را بیرونی داده و سند امروز بودنش را نداریم؛ اما نشان می‌دهد شروع زمستان در ایران قدیم روز بی‌تشریفاتی نبوده است.
یلدا را هم باید همین‌جا گذاشت، چون درست در آستانهٔ دی است: شب یلدا آخرین شب آذر است، شبی که فردایش ۱ دی می‌شود. اگر هنوز نمی‌دانی یلدا از کجا آمده، تاریخچهٔ شب یلدا را بخوان و برای رسم‌های امروزش آداب و رسوم شب یلدا را ببین.
و یک مناسبت امسالِ دی: روز پدر. روز پدر (ولادت امام علی، سیزدهم رجب) مناسبتی قمری است و جایش هر سال کمی جابه‌جا می‌شود؛ امسال چهارشنبه ۲ دی افتاده است [۳]. اینکه چرا مناسبت‌های قمری می‌لغزند را در تقویم هجری قمری چیست توضیح داده‌ایم. پیشینهٔ نام ماه‌ها و روزها را هم در تقویم ایران باستان می‌بینی؛ و بقیهٔ ماه‌ها را در تقویم شمسی پیدا می‌کنی.
یادت بمونه: دی ماهِ آفریننده است و ماهِ چلهٔ بزرگ؛ اگر اهل زمستان‌گردی یا دورهمی‌های زمستانی هستی، قرارهایت را همین اول دی بگذار که شب‌ها بلند و وقت برای گفتن زیاد است.
منابع
- Malandra, W. W. (1994). DAY. Encyclopaedia Iranica, VII(2), 163–164. https://www.iranicaonline.org/articles/day
- Krasnowolska, A. (2009). SADA FESTIVAL. Encyclopaedia Iranica. https://www.iranicaonline.org/articles/sada-festival
- time.ir. ولادت امام علی (ع) و روز پدر (۲ دی ۱۴۰۵). https://www.time.ir/fa/event/list/0/1405/10/2
دیدگاه‌ها